Vermeer en Lily James – Jong Meisje in het Licht bij het Raam

“Vermeer
est une mystère
en pleine lumière”
René Huyghe.

In het filmtheatercafé LUX in Nijmegen zag ik onlangs een grote
foto van een jong meisje, mooi in het licht gezet bij een raam,
die mij recht in mijn hart trof als liefhebber van Vermeer.

Bij navraag bleek het om de jonge actrice Lily James te gaan.
In de film Darkest Hour uit 2017 over de Britse premier Winston
Churchill speelt zij de rol van zijn persoonlijke secretaresse
Elizabeth Layton tegen het decor van de Churchill War Rooms
ten tijde van de Tweede Wereldoorlog.

“In Quiet Light and Concentration”. Mooie en heldere vrouw.
Verstild sprankelend in het licht. Haar ogen fonkelen het beeld
tot leven.
Verzonken in haar eigen mysterieuze gedachtenwereld, die je
nieuwsgierig laat raden naar wat er in haar omgaat…..
Een mysterie in helder daglicht.
Helemaal “Vermeer”.

De Parel van Vermeer – Het Interieur als Juwelen-kijkdoos

Een beschouwing over de interieur-schilderijen van Vermeer
bezien als juwelen-kijkdozen. De parel als tijdloze metafoor
van een zeventiende-eeuwse schilder/dichter.

“All art is
autobiographical.
The pearl is
the oyster’s
autobiography”
Federico Fellini

In de briefschilderijen van Vermeer keert steeds het juwelen-
kistje, als attribuut terug, al of niet vergezeld van een parel-
snoer.
De interieurs van Vermeer met een mooie jonge vrouw zijn
als een oesterschelp voor een kostbare parel.
Een juwelen-kijkdoos.

In mijn atelier heb ik deze opnamen gemaakt van een gerecon-
strueerd Vermeer-stilleven met replica’s van de juwelendoos en
parels, zoals die te zien zijn op Vermeer’s schilderij Lady
Writing a Letter in de National Gallery in Washington.

Dezelfde met parels bezette juwelendoos is te zien in Vermeer’s
schilderij “Mistress and Maid” in de Frick Collection in New York.

De parel is misschien wel de meest in het oog springende
metafoor van de schilder-dichter Vermeer, als hij het jonge
Meisje met de Parel in het Haagse Mauritshuis schildert:
“Zij is als een parel”.

In de tijd van Vermeer was een echte parel een zeldzaamheid.
Geschat wordt dat in 1 op de 15000 wilde oesters een parel zit;
de grote druppelvormige parel van het Meisje met de Parel moet
een imitatieparel van glas zijn geweest.


Het hart van elke Vermeer is een jonge vrouw. Zij is de parel,
die de schilder Vermeer tot een zacht glanzend, lichtend juweel
omtovert. In de Briefleester in Blauw uit het Rijksmuseum is een
geopende juwelendoos in silhouet te zien.

Parels ontstaan in oesterschelpen als inkapseling van een pijnlijk
insluitsel binnenin de schelp. Schoonheid, die voortkomt uit pijn…..
Schoonheid die troost geeft voor alle pijn.

Vermeer’s Vrouw met Waterkan uit New York Metropolitan Museum is een
juwelen-kijkdoos waarin de meester-juwelier de parel toont, om haar
schoonheid optimaal tot haar recht te laten komen en te versterken.
Zodat zij uit zichzelf licht lijkt te geven. Het is alsof hij zijn
lief in een doosje wilde doen.

Ook een leeg Vermeer-interieur heeft “her own kind of beauty”.
Lady Standing at the Virginals, National Gallery, Londen.
Zoals het licht speelt over een witgekalkte muur, de zwart-wit
tegelvloer of door het glas-in-lood van de ramen; ook in mijn
eigen “Vermeer-atelier”-reconstructie op ware grootte.

Een Vermeer-interieur is ook een soort kijkdoos. Alsof je
recht in een kubusvormige doos kijkt, gevuld met licht.
Zoals Simon Schama het verwoordt:
“A stunning, light filled cube”.

Ook de diamant leent zich als dichterlijke metafoor voor de
lichtschilderijen van Vermeer. Het licht lijkt uit de steen
zelf te komen, zoals soms bij een Vermeer het licht van binnen
uit het schilderij lijkt te stralen. Een lichtende steen met
vele facetten. Door het oeuvre van Vermeer vanuit steeds ver-
schillende invalshoeken te belichten, licht steeds een ander
facet ervan op. Dat maakt Vermeer ook zo’n rijke inspiratie-
bron voor hedendaagse kunstenaars, fotografen en filmmakers.



Licht, styling, enscenering, symboliek, compositie, kleur,
theaterregie, de vrouw als model, kostuums, kap en grime,
poëtische metaforen, fotografische effecten, optica, gebruik
van props en attributen, staging, beeldconcept, zen-meditatie,
verstilling, mystiek, evenwicht en rust in de ziel, schoonheid,
schilderijen in het schilderij, schildertechniek, verfgebruik,
beeldregie, regieaanwijzingen voor de liefde, interieur-
inrichting, de psychologie van het verlangen, kijken en zien,
waarneming en verbeelding, het zit er allemaal in, in dat
betrekkelijk kleine oeuvre van 35 schilderijen….

Als slotakkoord een klaterende waterval van parels in de
Vrouw met Weegschaal in de National Gallery of Art in
Washington.

“The Missing Vermeer” en Creatieve Kopieën

“Alles van waarde
is weerloos”
Lucebert

In 1990 werd uit het Isabella Stewart Gardner Museum in
Boston een aantal schilderijen van grote meesters gestolen,
die sinds die tijd nog steeds spoorloos zijn. Waaronder Het
Concert van Johannes Vermeer uit 1666. Aangezien criminelen
vaak niet gehinderd worden door een sterk ontwikkeld moreel,
esthetisch en cultureel bewustzijn, moet gevreesd worden,
dat het schilderij inmiddels is vernietigd.
Doorgaans duiken schilderijen uit een museumkunstroof na
enige jaren wel weer ergens op, maar na bijna 30 jaar lijkt
de hoop daarop te vervliegen.

In deze fotomontages is te zien hoe de zaal met Het Concert
van Vermeer en de Storm op het Meer van Galilea van Rembrandt
er uit zou zien, als de schilderijen er nu nog zouden hangen.

Nu zijn er alleen de lege schilderijlijsten te zien, als
blijvende stille getuigen van wat er ooit was.

Het Concert is ook de enige Vermeer die ik nooit met eigen
ogen zag. Zoals het meisje achter het clavecimbel zo in het
licht is gezet, dat ze als een juweel lijkt te stralen, is
typisch Vermeer. In de achtergrond is het schilderij De Kop-
pelaarster te zien van Dirck van Baburen. Ogenschijnlijk is
deze bordeelscene bedoeld als contrast met het serene tafereel
van het musicerende gezelschap op de voorgrond. Het is
geschilderd in een meer delicate techniek met dunne glacislagen.
In de loop der tijd heeft het schilderij veel te lijden gehad
van verfverlies, waardoor de fysieke toestand van het schil-
derij niet meer optimaal is.

Er zijn inmiddels wel een aantal goede kopieën van het schil-
derij geschilderd, waaronder de schilder Montoya, Erik Almas
en de Engelse schilder Leo Stevenson.

De kopieën van Almas en Montoya hebben meer iets van creative
copies, met een subtiele twist. Almas geeft de gezichten een
Chinese look en Montoya geeft het kleurenpalet een stevige
boost.

Leo Stevenson noemt zijn kopie een “restored recreation
of the Concert of Vermeer back to how it looked originally”.

Deze creatieve kopie van de Dentellière van Vermeer uit het
Louvre van Cheryl LeClair-Sommer laat zien dat hetzelfde beeld
al een heel andere uitstraling krijgt door een paar eenvoudige
beeldbewerkingen: een andere uitsnede, een opgewaardeerd kleu-
rengamma en minder detaillering. De creatieve kopie is
suggestiever, raadselachtiger.

Ook in de animatie-serie The Simpsons duikt het Concert van
Vermeer op met een hint naar de Boston Heist…..
Hier is een citaat van de Joodse schrijver Otto Julius
Bierbaum van toepassing:
“Humor ist wenn man trotzdem lacht”
of:

“Tegen de domheid
strijden zelfs
goden vergeefs”
Friedrich von Schiller

Een Nieuwe Vermeer in Dresden…..

Restauratie in 2019 van de Briefleserin van Vermeer in de
Staatliche Kunstsammlungen in Dresden, waarbij een later overge-
schilderd Cupido-schilderij in het schilderij wordt bloot-
gelegd.

“First rule of restoration:
follow the intention of the artist,
never try to improve on him”
J.M. Coetzee

Een ‘nieuwe’ Vermeer. Zo presenteert de Gemäldegalerie Alte
Meister in Dresden het sensationele resultaat van de voorlopige
restauratie van het schilderij Brieflezend meisje bij het
venster (ca. 1657), een van de 35 schilderijen die met zekerheid
aan Johannes Vermeer (1632-1675) zijn toegeschreven.

In de achtergrond van het schilderij blijkt onder een overschil-
dering een grote afbeelding van een Cupido, een Romeins liefdes-
godje, schuil te gaan. Dit ‘schilderij in een schilderij’, een
typisch Vermeer-stijlkenmerk, werd veertig jaar geleden bij een
röntgenopname al waargenomen.

Lange tijd veronderstelden kunsthistorici dat de Delftse schilder
de Cupido zelf had overschilderd. Maar uit verfonderzoek en
meer röntgenopnames, waarbij ook het Rijksmuseum Amsterdam heeft
meegeholpen, is vast komen te staan dat de overschildering van
aanzienlijk recenter datum is dan de rest van het schilderij en
dateert van na Vermeers dood.

Een belangrijke aanwijzing voor die conclusie was dat het over-
geschilderde stuk muur aanzienlijk donkerder was dan de rest van
de muur. De verklaring: op het moment dat de Cupido werd over-
schilderd was het schilderij al tientallen jaren oud. De oor-
spronkelijke verflaag zat onder een laag vuil en de vernislaag
was verdonkerd. Bij de overschildering werd de kleur van de
achtergrond daarop aangepast.

Na overleg met een internationaal team van kunsthistorici is
begin 2018 besloten om de overschildering voorzichtig te ver-
wijderen. De restaurator van het museum is nu halverwege die
klus. Tot 16 juni is het voorlopig resultaat in Dresden te zien.
Het voltooien van de restauratie zal nog zeker een jaar duren.
Met een scalpel zal de overschildering millimeter voor milli-
meter worden verwijderd.
Bron: NRC Nieuws 2019/05/07

Hetzelfde Cupido-schilderij figureert in twee andere schilde-
rijen van Vermeer. De Staande Clavecimbelspeelster in de
National Gallery in Londen en de Girl Interrupted at her Music
in de Frick Collection in New York.

Het Cupido-schilderij is in de stijl van Cesar van Everdingen.
Vergelijk de Cupido in het schilderij met de Cupido met Glazen
Bol van Van Everdingen. Het origineel in Vermeer’s schilderij
is helaas niet bewaard gebleven, maar in een beschrijving van
de inventaris van zijn weduwe, een jaar na zijn dood opgesteld,
is sprake van „Een Cupido”. Het is een van die props uit de
eigen inventaris van Vermeer, die bij herhaling in zijn schil-
derijen terugkeren.

Bij de afname van het sterk vergeelde vernis komen de koele
kleuren van Vermeer weer tevoorschijn. Vooral het blauw van
Vermeer, zijn lievelingskleur. Vuistregel in het restauratievak
is dat elke restauratie toegevoegd aan de originele verflaag
reversibel moet zijn, weer ongedaan moet kunnen worden gemaakt.
Bij het verwijderen met een scalpel van een latere overschil-
dering/retouches is dit natuurlijk niet het geval. Het team van
deskundigen zal 100 % zeker zijn geweest dat de overschildering
van het Cupido-schilderij met de lege muur van een latere hand
was.

De Briefleserin is een jeugdwerk van Vermeer uit 1657. Zijn
vroege werken zijn meer volgepropt dan zijn rijpe en late,
legere werken. Het zou zo maar kunnen dat Vermeer de Brief-
leserin in een latere periode wel met een lege muur had
geschilderd. Al is het “schilderij in een schilderij” net
als de lege muur ook een typisch Vermeer-stijlkenmerk.
Voor moderne ogen is de Cupido in dit schilderij misschien
te expliciet, net als het uitleggen van een grap. De
impliciete suspense van de lege muur vestigt de aandacht
op de kleinere beeldhints in het schilderij als de half
opengesneden vrucht op de tafel. Dat het om een liefdesbrief
gaat en niet om zakelijke post is voor onze ogen ook zonder
de Cupido wel afdoende duidelijk. De latere overschildering
met de lege muur maakt het beeld rustiger. Met de Cupido erbij
komt er meer onrust in het schilderij. Soms is de originele
versie van een kunstenaar – hoewel authentiek van zijn hand –
achteraf niet altijd de artistiek meest geslaagde keuze.
Toch is het zeker niet aan de restaurator om op de stoel
van de kunstenaar te gaan zitten. Laat staan van een
grootmeester als Vermeer.

Ook onder restauratoren zijn er de Rekkelijken en de
Preciezen. De Rekkelijken kiezen voor het esthetisch meest
aantrekkelijke resultaat, de Preciezen willen alleen de
originele verflaag van de meester laten zien met zo min
mogelijk toevoegingen. Bij de restauratie van de bij een
diefstal in Brussel zwaar beschadigde Liefdesbrief van
Vermeer in 1971 is gekozen voor de meest esthetische
restauratie. De Preciezen zouden voor de linker versie
hebben gekozen: een verminkte Vermeer.

Bij de door een aanval met bijtend zuur bijna verwoeste
Danae van Rembrandt in 1985 in de Hermitage in Sint Petersburg
is gekozen voor de conservatieve aanpak. Naar mijn smaak is
de huidige Danae nog slechts een ruïne, een vage herinnering
van wat ooit een Rembrandt was…..

In 2010 was in de Staatlichen Kunstsammlungen Dresden een
reconstructie/ tableau vivant te zien van de Briefleserin
van Vermeer in Dresden met een levend kostuummodel:
“Im Prisma des Vermeer”
Zie link:
http://www.dresden-vermeer.de/3_1_aktivitaeten_experimentierflaeche.html

De Engelse fotograaf Tom Hunter liet zich door de Briefleserin
uit Dresden inspireren in zijn foto “Woman reading a Possession
Order”.

Ook het foto-schilderij “Lesende” van de van oorsprong Oost-
Duitse schilder Gerhard Richter is geïnspireerd op dit schilderij.

Over de restauratie van de Briefleserin van Vermeer in Dresden
is op YouTube deze video te zien:

“Verhipt Klassiek”: Straatje van Vermeer op Vintage Stoel

Gezien tijdens atelierbezoek bij kunstenares Anselien School op
zaterdag 30 maart 2019: de “Vermeer-stoel” volgens haar “verhipt
klassiek” procedé: vintage stoelen “verhippen” door ze opnieuw
te bekleden met borduursels naar meesterwerken van oa. Vermeer of
Leonardo.

“Mixing one’s wines
may be a mistake,
but old and new
wisdom mix
admirably”
Bertolt Brecht

Van de oer-hollandse schilderijen Het Straatje en Het Melkmeisje
van Vermeer zijn talloze huisvlijt-borduursels gemaakt. Tijdens
het Kunstcafé in Museum Het Valkhof in Nijmegen op 15 februari
2019 liet de Nijmeegse kunstenares Anselien School haar “ Vermeer-
stoel” zien: een vintage stoel opnieuw bekleed met borduursels
naar Het Straatje van Vermeer.

Kortom: verhipt klassiek. Weer een andere vorm van “Vermeer
Revisited”.

De rugleuning is bekleed met de voorzijde van een Straatje van
Vermeer-borduursel; de zitting met de achterzijde van zo’n
borduursel, waardoor de afbeelding omgekeerd/gespiegeld is.


Een dergelijke stoel zou heel goed passen in een interieur,
waarin hedendaags en klassiek op een spannende manier gecom-
bineerd worden.


Welke Vermeerschilderijen de hoogste populariteit genieten,
laat zich goed aflezen aan de meest voorkomende Vermeer-
huisvlijtborduursels: met name Het Melkmeisje, Het Straatje,
De Kantkloster, het Meisje met de Parel en de Dresden
Briefleester zijn het meest geliefd. Dat zijn precies de
Vermeers met de meest alledaagse en voor het grote publiek
meest herkenbare taferelen.

Eerder schreef ik al een blogstukje over de omgekeerde borduur-
sels tentoonstelling “Embroidery Show” van Rob Scholte in
Museum De Fundatie in Zwolle in 2016:
http://www.thijnvandeven.nl/?m=201608

De achterkant van de borduursels is in hedendaagse ogen eigen-
lijk spannender dan de voorzijde: het laat meer een eigen
handschrift en temperament van de maker zien, het beeld oogt
ook losser en impressionistischer en de vormen worden meer
geabstraheerd.
Zoals dit borduursel naar een schilderij van Pieter De Hoogh.

Het borduursteken-patroon vertoont een typische gelijkenis met
een digitaal pixel-patroon. Het omzetten van een beeld in
kruissteken levert een vergelijkbaar “pixel-patroon” op in
dit detail naar Vermeer’s Dentellière uit het Louvre in Parijs.

In de eigen woorden van Anselien School: “School Meets Scholte”.

“Gefascineerd was ik door de omgekeerde borduursels die Rob
Scholte ons liet zien in de zomer van 2016.
Juist in die achterkant meende ik de mens achter het borduur-
werk te kunnen zien.
Het werk zelf krijgt ook meer diepte. Kijk maar.
De stoel vond ik bij Ari aan de Overtoom in Amsterdam”.


Voor meer informatie/contact verwijs ik graag naar de website
“verhiptklassiek” van Anselien School:
https://verhiptklassiek.nl/

Van Anselien School is deze video te zien op YouTube: