“Deense Vermeers” – Trine Sondergaard en Vilhelm Hammershoi, fotografie en schilderkunst

Beschouwing over de invloed van Johannes Vermeer op de Deense schilder
Vilhelm Hammershoi (1864-1916) en hedendaagse fotografe Trine Sondergaard
uit Kopenhagen.

“Form is emptiness
and emptiness is form.
The essence of all things
is emptiness”
Boeddha

 

Het meest lege schilderij van Vermeer is Het Parelsnoer uit Berlijn.
Bijna de helft van het schilderij is een lege witte muur waarlangs
helder daglicht strijkt. Samen met het donkere repoussoir op de voor-
grond van de tafel met draperie en chinese vaas vormt het een zwart-wit
akkoord. In dit schilderij ontstaat een interessant spanningsveld
tussen protestantse soberheid (zwart-wit en lege muur) en katholieke
pralerij ( mooie dame in geel met parelsnoer, die zichzelf in de
spiegel bewondert). Het centrum van de compositie is het licht zelf,
dat alles verbindt.

De Deense fotografe Trine Sondergaard laat zich in haar foto’s
inspireren door de verstilde interieurschilderijen van de Deense
schilder Vilhelm Hammershoi (1864-1916). Vilhelm Hammershoi wordt
op zijn beurt wel eens “De Deense Vermeer” genoemd, door zijn
lege interieurs vol licht, stilte, eenzaamheid en melancholie
en zijn vrouw Ida als enige model.

Typerend voor Hammershoi zijn de witte panelen deuren in zijn
interieurs, die als personages hun eigen taal spreken. Gesloten
deuren, deuren op een kier, half open deuren of wijd openstaande
deuren op de grens tussen buiten en binnen, tussen de wereld en
de ziel. Zo fungeren bij Vermeer de raamvensters in zijn
binnenkamer-taferelen als open/gesloten vensters naar de buiten-
wereld en de binnenwereld. Wat deuren voor Hammershoi zijn,
zijn raamvensters voor Vermeer.

Hammershoi liet zich in zijn Brieflezende Vrouw bijna zeker
inspireren, door de Briefleester in Blauw in het Rijksmuseum
in Amsterdam. Zwart-wit versus Kleur.

Hammershoi maakte de meeste interieurschilderijen in zijn
eigen huis Strandgade 30 in Kopenhagen, Denemarken, dezelfde
stad waar Sondergaard woont en werkt.
Zijn vrouw Ida was zijn enige model, vaak op de rug gezien,
wat de taferelen een subtiele geheimzinnige sfeer meegeeft.

De interieurs van Trine Sondergaard zijn geen zielloos lege
stijlkamers, maar verbeeldingen van de ruimte, waarin de ziel
zich bevindt in een tijdloos gesprek met het licht.
Sondergaard weet haar fotowerken diepere lagen van betekenis
en verstilde emotie mee te geven. Een meer gelaagde en geladen,
intensere waarneming van de dagelijkse werkelijkheid. Net als
bij Vermeer wordt bij haar het licht een zelfstandig personage
dat tot de beschouwer spreekt in een eigen taal.

Sondergaard fotografeert ook meisjes met hoofdkapjes, op de rug
gezien. Backshots zijn heel suggestieve poses voor een model,
omdat ze veel te raden over laten. Naast de open blik van Vermeer’s
Meisje met de Parel vormen de gesloten meisjes van Sondergaard een
intrigerend contrast. Wat ze gemeen hebben is licht en stilte.

Vermeer was van huis uit protestant, maar bekeerde zich tot het
katholicisme om met zijn vrouw Catharina Bolnes te kunnen trouwen.
Een betere reden voor bekering dan de liefde is er niet. Zijn
schilderijen zijn een subtiel evenwicht tussen de protestante
ingetogen soberheid, rechtlijnige strengheid, zwart-wit wereld en de
katholieke rijkdom, pracht en praal, levenslust en kleur.
Witgepleisterde muren en kleurige zijden japons en tapijten.
Het protestante “gedenk te sterven” en de katholieke levensvreugde.
Leven en dood als de twee tegenpolen van het menselijk bestaan.
Ook klassieke fotografie neigt naar een wereld in zwart-wit,
de schilderkunst drukt zich eerder uit in een wereld van kleur.

In Vermeer’s Dame met Weegschaal uit Washington is de weegschaal leeg.
De vrouw zoekt een spirituele, innerlijke balans. De parels staan voor
aardse, zinnelijke pracht en praal, het schilderij van het Laatste
Oordeel op de achtergrond voor het ultieme zieleheil.
Het schilderij lijkt voor de innerlijke zoektocht van Vermeer zelf
te staan, naar de juiste balans tussen het katholieke en protestante
geloof binnenin hemzelf. Voor Vermeer is het het licht, dat alles
verbindt en waarin alles samenkomt in een eeuwig hier en nu. In die
zin kan Vermeer, bewust of onbewust, beschouwd worden als een
“licht-mysticus”.

Zo zijn op boeken over de middeleeuwse mysticus Eckhart boekcovers
te vinden van Het Parelsnoer en het Melkmeisje van Vermeer. In Vermeer
huist een mysterie, een geheim. Daarom gaat hij nooit vervelen.

In het koor van de Cisterciënzer abdij van Silvacane in Zuid-
Frankrijk is iets van het protestantse verlangen naar soberheid
terug te vinden. Alleen nog maar steen en licht. Leegte en Vorm.

Ook in de kerk-interieurschilderijen van de Groningse schilder
Henk Helmantel is die protestantse soberheid terug te vinden, alsof
God in het licht is, dat langs een een lege witgepleisterde muur
strijkt. Zoals in dit kerkinterieur in Monnickendam.

Deze video over Trine Sondergaard: exploring emptiness from within
is te zien op de website van Bruce Silverstein:

Link naar website Bruce Silverstein:

http://www.brucesilverstein.com/artists/trine-sndergaard

Een YouTube video over de fotografie van Trine Sondergaard:

Maartje Roos – Geënsceneerde Fotografie naar Gerard Ter Borch

Gezien op woensdag 18 september 2019 in Kunstruimte Het Langhuis
in Zwolle: fotokunstwerk “Ter Borch Untitled”, hedendaagse
geënsceneerde fotografie van fotografe Maartje Roos, geïnspireerd
op de interieurschilderijen van Gerard Ter Borch, een tijdgenoot
van Johannes Vermeer.

“I don’t take pictures,
I create images”
Maartje Roos

“Terug naar de Toekomst”: steeds meer hedendaagse kunstenaars gaan
een dialoog aan met de meesters uit het verleden. In een steeds sneller
veranderende tijd ontstaat vanzelf een behoefte aan vaste waarden en
ijkpunten. Aan diepgang en kwaliteit. Aan liefdesbrieven in plaats van
vluchtige appjes en mailtjes.

In het fotokunstwerk “Ter Borch Untitled” met een brieflezende vrouw
laat fotografe Maartje Roos zich inspireren door de schilderijen van
de 17e eeuwse meester Gerard Ter Borch.

Zij ging hiervoor op zoek naar mooie locaties in Zwolle waarin ze
terug zou kunnen gaan naar de 17e eeuw. Het Vrouwenhuis speelt een
belangrijke rol als locatie maar ook de Sassenpoort en het Stadhuis
zijn op verschillende manieren ingezet. De Zwolse Jeroen van Doornik
(nachtburgemeester) en Maritte Leystra vervullen samen met de kleine
Welsh Springer Tessa, de daadwerkelijke rollen in het fotokunstwerk.

Ze gebruikt het medium fotografie om haar verhaal in één beeld te
kunnen vertellen. Ze schildert met fotografie. Net zoals een kunst-
schilder bij het schilderen zich aan de waarneming kan houden maar
ook de mogelijkheid heeft om naar eigen inzicht belangrijke elementen
voor de betekenis of compositie van het schilderij toe te voegen of
weg te laten.

Zo’n fotokunstbeeld begint met een schets in haar hoofd. Die gedachte
zet ze om in beeld. Ze fotografeert haar beelden niet in één keer,
maar voegt haar beelden via digitale beeldbewerking samen met in
diverse fotoshoots verzameld beeldmateriaal. Daarbij doet ze alles
zelf: locatie, modellen, kleding, belichten, fotograferen en bewerken.
Dit zijn work-in-progress foto’s op locatie tijdens het uitlichten van
de scene en de visagie/styling van het kostuummodel.

Andere werken van Maartje zijn “Wonder of Woman Living room” en
“Margaretha Geertruida Zelle/Leeuwarden Lonkt”, dat een knipoog naar
danseressen van Degas lijkt te zijn. Interieurscenes met jonge vrouwen
mooi in het licht gezet bij een raam.

Maartje Roos gebruikt de genrestukken van Gerard Ter Borch als
inspiratiebron. Op deze genrestukken zijn mensen in hun dagelijkse
omgeving te zien, die in onderlinge, soms in een mysterieuze of
amoureuze verhouding tot elkaar staan.

Ter Borch observeert stemmingen en relaties. “Met een brief, een glas
wijn, een starende blik, wellicht de symboliek van de gebruikte
kleuren hint Ter Borch naar persoonlijke situaties en karaktertrekken,
maar het hele verhaal wordt nooit verteld. Alsof hij wil zeggen:
Zo is het leven, het laat vragen open, relaties komen en gaan.”
(Arthur Wheelock, conservator National Gallery of Art in Washington).
De fijne glanzende (satijnen) stofuitdrukking van de jurken van de
dames in zijn werk verschafte hem blijvende roem. Vaak fungeerde
Gesina, zijn halfzusje, als model. Zoals in de “Galante Conversatie”,
ook wel bekend als “De Vaderlijke Vermaning”, Rijksmuseum Amsterdam.

Vermeer en Ter Borch. Ter Borch is briljant in het schilderen van
figuren, maar niet zo sterk in het overtuigend in de ruimte van het
interieur zetten van zijn figuren. Daarin streeft Vermeer
in mijn ogen Ter Borch voorbij. Zoals in de Staande Clavecimbel-
speelster in Londen.

Voor mij persoonlijk inspireert de fotokunst van Maartje Roos mij in
mijn eigen streven om fotokunstwerken te maken geïnspireerd op de
schilderijen van Johannes Vermeer; om mijn eigen “Vermeers” te creëren.
Zoals dit fotowerk van mijn eigen hand uit 2012;
locatie Landhuis Oud Amelisweerd, model: Merel van den Nieuwenhof.

Voor meer informatie en ander werk van fotografe Maartje Roos verwijs
ik graag naar haar website:
www.roosphotography.nl

Op YouTube is deze video te zien waarin Maartje Roos haar werkwijze
uitlegt:

“Gedroomd Land” – Vermeer in Kasteel Rosendael

Gezien op 25 augustus 2019 in en bij kasteel Rosendael bij Arnhem:
theatervoorstelling “Gedroomd Land” van Muziektheater De Plaats
uit Arnhem met persoonlijke associaties met de Dame en Dienstbode-
schilderijen van Johannes Vermeer.

“To know your ruling passion,
examine your castles in the air”
Richard Whately

In de “Brief-schilderijen” van Vermeer komt regelmatig het
motief van de Dame en Dienstbode terug. Zoals in de prachtige
Lady Writing a Letter with Her Maid uit Dublin.

Of de Liefdesbrief uit het Rijksmuseum in Amsterdam en de
Mistress and Maid uit de Frick Collection in New York.

Één element keert steeds terug bij Vermeer: “een jonge vrouw mooi
in het licht gezet bij het raam”.
Het licht bij Vermeer is dan ook altijd natuurlijk daglicht.

In de drie theatervoorstellingen van “Gedroomd Land” van Muziek-
theater De Plaats in Kasteel Rosendael in Arnhem kreeg ik als
Vermeer-liefhebber bij twee voorstellingen sterke vrije associaties
met de scenes uit deze schilderijen van Vermeer.

“Julia’s Droom”, is een monoloog van een dienstmeisje in het
licht bij het raam van een van de stijlkamers in kasteel Rosendael,
dat zo weggelopen zou kunnen zijn uit een schilderij van Vermeer.
De actrice is Fenna Schoren. De foto is van fotografe Babette
Meijers.

Julia’s Droom

“Julia heeft afgesproken met Romijn maar hij is er niet.
Steeds opnieuw verzint ze dat ze strijkkarweitjes heeft
om hem te zien. Want de liefde tussen haar en Romijn
is menens. Maar Romijn is de zoon van de meneer en
mevrouw van het landgoed waar Julia werkt. Een jongen
van hier met een meisje van daar, dat is toch uit den boze ?”

Het dans-duet “Je Gelijke Zijn” speelt zich af in de buitenlucht,
in een statige bomenlaan in het park bij kasteel Rosendael en
draait om een “Dame en Dienstbode”, een motief zo typisch voor
Vermeer. De dansers zijn Inbal Abir en Yuliya Globa van de
groep de Arnhemse Meisjes. De foto’s zijn van De Gelderlander.

Je Gelijke Zijn

“Midden in een lange laan van bomen staat een lange tafel.
Hier zit de vrouw des huizes. Ze eet alleen. Van een prachtig
servies en met een prachtig orkest op de achtergrond. Een
keurig dienstmeisje bedient haar. Er ontstaat een dans waarbij
we het verlangen zien om even de statusverschillen te vergeten.
De vrouw des huizes wil best eens samen eten, maar dat past
niet. De bediende wil wel eens bediend worden maar dat is een
onmogelijk verlangen…. of toch niet ?”

De Plaats is een muziektheatergezelschap uit Arnhem, dat werkt
met professionals en amateurs.

Voor meer informatie: www.theaterdeplaats.nl


Op YouTube is deze trailer te zien van de voorstelling
“Gedroomd Land” van Muziektheater De Plaats uit Arnhem in
het kader van het LandGOEDfestival 2019:

Jan Schoonhoven en Vermeer – Ritme van het Licht

Gezien op zaterdag 17 augustus 2019 in Museum Het Valkhof in
Nijmegen: twee reliëfs van Jan Schoonhoven (Delft 1914-Delft 1994).
Schoonhoven wordt wel de “Vermeer van de twintigste eeuw” genoemd.

“Beauty of style
and harmony and grace
and good rhythm
depend on simplicity;
the true simplicity
of a rightly and nobly
ordered mind”
Plato

Net als zijn 17de-eeuwse stadsgenoot Johannes Vermeer was de
Delftse kunstenaar Jan Schoonhoven (1914-1994) gefascineerd door
het ritme van het licht. In de stralend witte reliëfs van Jan
Schoonhoven draait alles om ritme en licht. Geometrische ordening.
Een ritmische herhaling van een klein aantal basisvormen in reliëf.
Stralend wit om de werking van het licht zichtbaar te maken.

Begin jaren zestig begon Jan Schoonhoven met het vervaardigen van
witte, seriële reliëfs. Deze reliëfs zijn gemaakt van materialen
zoals gips, hout, papier-maché, karton en witte latex.

Er gaat een rustgevende eenvoud en stralend licht uit van de
werken van Jan Schoonhoven, net als in de schilderijen van Vermeer.
Voor beide Delftenaren is het licht het eigenlijke onderwerp van
hun werk. Schoonhoven werkte van 1946 tot 1979 bij de Centrale
Afdeling Gebouwen van (het toenmalige staatsbedrijf) PTT. Het
kunstenaarschap van Schoonhoven speelde zich af in de avonduren
en de vrije weekenden. Zowel Vermeer als Schoonhoven woonden hun
hele werkzame leven in Delft. Vandaar dat Schoonhoven in Delft
wel “de Vermeer van de twintigste eeuw” wordt genoemd.
“In quiet light and concentration” is ook op het werk van Schoonhoven
van toepassing.

Bij Vermeer zien we het verschijnsel ritme in de rijen witte en
zwarte marmeren vloertegels in de “Muziekles” uit Londen.

Of in het ritme van de loden strippen in het glas-in-lood raam in
“De Soldaat en het Lachende Meisje” in de Frick Collection, New York.

De ritmische herhaling van stadsgezichten-cartouches aan weers-
zijden van de landkaart in “De Schilderkunst” in Wenen.

Het geometrische ritme geeft ook stevigheid aan zijn composities
en versterkt de ruimtewerking. Er zit ook een ritme in de wijze
waarop het licht door het raamvenster de binnenkamer in stroomt,
hoe het licht via een diagonaal van linksboven naar rechtsonder,
trapsgewijs en ritmisch in sterkte afneemt. Er zit een muzikaal
ritme in het licht van Vermeer.

In Museum Het Valkhof in Nijmegen zijn momenteel twee reliëfs van
Jan Schoonhoven te zien ; een vroeg, klein reliëf uit 1965 en later,
rijp werk Reliëf r85-1 uit 1985.

In de loop van de jaren tachtig ontwikkelt Schoonhoven een nieuwe
vorm in zijn reliëfs, die doet denken aan dakpannen. Hierbij maakt
hij gebruik van karton, dat hij beschildert met halftransparante
witte latex-verf, dat het werk een schilderachtig effect geeft.
Er onstaat een paradox tussen het kwetsbare, tijdelijke materiaal
en het streven naar objectivering en tijdloosheid van het kunstwerk.
Onder invloed van wisselingen van de lichtval op het oppervlak
verandert het werk van vorm en daarmee van sfeer en uitstraling
op de beschouwer.

In zijn eigen woorden: “opeenvolging van één motief, één ding,
één object, één deel van de geïsoleerde realiteit door herhaling
houdt, behalve ritme en tijd, tegelijkertijd, vanwege de herhaling,
een suggestie van afwezigheid van tijd, van tijdloosheid in….”

Samen met andere kunstenaars richtte Schoonhoven in de jaren zestig
de Nul-groep op, die zich afzette tegen Cobra en streefde naar een
objectieve kunst, die ontdaan was van alle subjectieve emotie en
waarin de individuele rol van de kunstenaar tot een minimum werd
beperkt. Schoonhoven paste de voor Nul geldende stijlkenmerken toe
in zijn werk, zoals de ritmische ordening van min of meer gelijkvormige
elementen en de keuze voor het monochrome wit. In zijn reliëfs draait
alles om de werking van het licht, net als bij Vermeer.

Zijn zoektocht in de kunst wordt het best samengevat in zijn uitspraak:

“Je moet streven naar een minimum,
maar anoniem gaat het nooit”.
Jan Schoonhoven

De zwart-witte Vermeer-tegelvloer in mijn atelier heeft ook iets
rustgevends door de strakke geometrische werking ervan. Het “juiste
ritme en de edele orde” waar Plato over spreekt.
Misschien zit de voorliefde voor het licht en een heldere geome-
trische ordening wel in de genen van Delftse kunstenaars. In Vermeer
en Schoonhoven.

In de AVRO/TROS tv-serie “Het Geheim van de Meester”, waarin een team
reconstructies maakt van beroemde kunstwerken, is ook een aflevering gewijd
aan Jan Schoonhoven. Deze is terug te zien via deze link:
https://www.npostart.nl/het-geheim-van-de-meester/12-02-2019/AT_2109409

Op YouTube is deze trailer-video te zien van de film “Jan Schoonhoven
Official 18977” gemaakt door Sherman de Jesus uit 2005:

Vermeer en Lily James – Jong Meisje in het Licht bij het Raam

“Vermeer
est une mystère
en pleine lumière”
René Huyghe.

In het filmtheatercafé LUX in Nijmegen zag ik onlangs een grote
foto van een jong meisje, mooi in het licht gezet bij een raam,
die mij recht in mijn hart trof als liefhebber van Vermeer.

Bij navraag bleek het om de jonge actrice Lily James te gaan.
In de film Darkest Hour uit 2017 over de Britse premier Winston
Churchill speelt zij de rol van zijn persoonlijke secretaresse
Elizabeth Layton tegen het decor van de Churchill War Rooms
ten tijde van de Tweede Wereldoorlog.

“In Quiet Light and Concentration”. Mooie en heldere vrouw.
Verstild sprankelend in het licht. Haar ogen fonkelen het beeld
tot leven.
Verzonken in haar eigen mysterieuze gedachtenwereld, die je
nieuwsgierig laat raden naar wat er in haar omgaat…..
Een mysterie in helder daglicht.
Helemaal “Vermeer”.