“The Missing Vermeer” en Creatieve Kopieën

“Alles van waarde
is weerloos”
Lucebert

In 1990 werd uit het Isabella Stewart Gardner Museum in
Boston een aantal schilderijen van grote meesters gestolen,
die sinds die tijd nog steeds spoorloos zijn. Waaronder Het
Concert van Johannes Vermeer uit 1666. Aangezien criminelen
vaak niet gehinderd worden door een sterk ontwikkeld moreel,
esthetisch en cultureel bewustzijn, moet gevreesd worden,
dat het schilderij inmiddels is vernietigd.
Doorgaans duiken schilderijen uit een museumkunstroof na
enige jaren wel weer ergens op, maar na bijna 30 jaar lijkt
de hoop daarop te vervliegen.

In deze fotomontages is te zien hoe de zaal met Het Concert
van Vermeer en de Storm op het Meer van Galilea van Rembrandt
er uit zou zien, als de schilderijen er nu nog zouden hangen.

Nu zijn er alleen de lege schilderijlijsten te zien, als
blijvende stille getuigen van wat er ooit was.

Het Concert is ook de enige Vermeer die ik nooit met eigen
ogen zag. Zoals het meisje achter het clavecimbel zo in het
licht is gezet, dat ze als een juweel lijkt te stralen, is
typisch Vermeer. In de achtergrond is het schilderij De Kop-
pelaarster te zien van Dirck van Baburen. Ogenschijnlijk is
deze bordeelscene bedoeld als contrast met het serene tafereel
van het musicerende gezelschap op de voorgrond. Het is
geschilderd in een meer delicate techniek met dunne glacislagen.
In de loop der tijd heeft het schilderij veel te lijden gehad
van verfverlies, waardoor de fysieke toestand van het schil-
derij niet meer optimaal is.

Er zijn inmiddels wel een aantal goede kopieën van het schil-
derij geschilderd, waaronder de schilder Montoya, Erik Almas
en de Engelse schilder Leo Stevenson.

De kopieën van Almas en Montoya hebben meer iets van creative
copies, met een subtiele twist. Almas geeft de gezichten een
Chinese look en Montoya geeft het kleurenpalet een stevige
boost.

Leo Stevenson noemt zijn kopie een “restored recreation
of the Concert of Vermeer back to how it looked originally”.

Deze creatieve kopie van de Dentellière van Vermeer uit het
Louvre van Cheryl LeClair-Sommer laat zien dat hetzelfde beeld
al een heel andere uitstraling krijgt door een paar eenvoudige
beeldbewerkingen: een andere uitsnede, een opgewaardeerd kleu-
rengamma en minder detaillering. De creatieve kopie is
suggestiever, raadselachtiger.

Ook in de animatie-serie The Simpsons duikt het Concert van
Vermeer op met een hint naar de Boston Heist…..
Hier is een citaat van de Joodse schrijver Otto Julius
Bierbaum van toepassing:
“Humor ist wenn man trotzdem lacht”
of:

“Tegen de domheid
strijden zelfs
goden vergeefs”
Friedrich von Schiller

Een Nieuwe Vermeer in Dresden…..

Restauratie in 2019 van de Briefleserin van Vermeer in de
Staatliche Kunstsammlungen in Dresden, waarbij een later overge-
schilderd Cupido-schilderij in het schilderij wordt bloot-
gelegd.

“First rule of restoration:
follow the intention of the artist,
never try to improve on him”
J.M. Coetzee

Een ‘nieuwe’ Vermeer. Zo presenteert de Gemäldegalerie Alte
Meister in Dresden het sensationele resultaat van de voorlopige
restauratie van het schilderij Brieflezend meisje bij het
venster (ca. 1657), een van de 35 schilderijen die met zekerheid
aan Johannes Vermeer (1632-1675) zijn toegeschreven.

In de achtergrond van het schilderij blijkt onder een overschil-
dering een grote afbeelding van een Cupido, een Romeins liefdes-
godje, schuil te gaan. Dit ‘schilderij in een schilderij’, een
typisch Vermeer-stijlkenmerk, werd veertig jaar geleden bij een
röntgenopname al waargenomen.

Lange tijd veronderstelden kunsthistorici dat de Delftse schilder
de Cupido zelf had overschilderd. Maar uit verfonderzoek en
meer röntgenopnames, waarbij ook het Rijksmuseum Amsterdam heeft
meegeholpen, is vast komen te staan dat de overschildering van
aanzienlijk recenter datum is dan de rest van het schilderij en
dateert van na Vermeers dood.

Een belangrijke aanwijzing voor die conclusie was dat het over-
geschilderde stuk muur aanzienlijk donkerder was dan de rest van
de muur. De verklaring: op het moment dat de Cupido werd over-
schilderd was het schilderij al tientallen jaren oud. De oor-
spronkelijke verflaag zat onder een laag vuil en de vernislaag
was verdonkerd. Bij de overschildering werd de kleur van de
achtergrond daarop aangepast.

Na overleg met een internationaal team van kunsthistorici is
begin 2018 besloten om de overschildering voorzichtig te ver-
wijderen. De restaurator van het museum is nu halverwege die
klus. Tot 16 juni is het voorlopig resultaat in Dresden te zien.
Het voltooien van de restauratie zal nog zeker een jaar duren.
Met een scalpel zal de overschildering millimeter voor milli-
meter worden verwijderd.
Bron: NRC Nieuws 2019/05/07

Hetzelfde Cupido-schilderij figureert in twee andere schilde-
rijen van Vermeer. De Staande Clavecimbelspeelster in de
National Gallery in Londen en de Girl Interrupted at her Music
in de Frick Collection in New York.

Het Cupido-schilderij is in de stijl van Cesar van Everdingen.
Vergelijk de Cupido in het schilderij met de Cupido met Glazen
Bol van Van Everdingen. Het origineel in Vermeer’s schilderij
is helaas niet bewaard gebleven, maar in een beschrijving van
de inventaris van zijn weduwe, een jaar na zijn dood opgesteld,
is sprake van „Een Cupido”. Het is een van die props uit de
eigen inventaris van Vermeer, die bij herhaling in zijn schil-
derijen terugkeren.

Bij de afname van het sterk vergeelde vernis komen de koele
kleuren van Vermeer weer tevoorschijn. Vooral het blauw van
Vermeer, zijn lievelingskleur. Vuistregel in het restauratievak
is dat elke restauratie toegevoegd aan de originele verflaag
reversibel moet zijn, weer ongedaan moet kunnen worden gemaakt.
Bij het verwijderen met een scalpel van een latere overschil-
dering/retouches is dit natuurlijk niet het geval. Het team van
deskundigen zal 100 % zeker zijn geweest dat de overschildering
van het Cupido-schilderij met de lege muur van een latere hand
was.

De Briefleserin is een jeugdwerk van Vermeer uit 1657. Zijn
vroege werken zijn meer volgepropt dan zijn rijpe en late,
legere werken. Het zou zo maar kunnen dat Vermeer de Brief-
leserin in een latere periode wel met een lege muur had
geschilderd. Al is het “schilderij in een schilderij” net
als de lege muur ook een typisch Vermeer-stijlkenmerk.
Voor moderne ogen is de Cupido in dit schilderij misschien
te expliciet, net als het uitleggen van een grap. De
impliciete suspense van de lege muur vestigt de aandacht
op de kleinere beeldhints in het schilderij als de half
opengesneden vrucht op de tafel. Dat het om een liefdesbrief
gaat en niet om zakelijke post is voor onze ogen ook zonder
de Cupido wel afdoende duidelijk. De latere overschildering
met de lege muur maakt het beeld rustiger. Met de Cupido erbij
komt er meer onrust in het schilderij. Soms is de originele
versie van een kunstenaar – hoewel authentiek van zijn hand –
achteraf niet altijd de artistiek meest geslaagde keuze.
Toch is het zeker niet aan de restaurator om op de stoel
van de kunstenaar te gaan zitten. Laat staan van een
grootmeester als Vermeer.

Ook onder restauratoren zijn er de Rekkelijken en de
Preciezen. De Rekkelijken kiezen voor het esthetisch meest
aantrekkelijke resultaat, de Preciezen willen alleen de
originele verflaag van de meester laten zien met zo min
mogelijk toevoegingen. Bij de restauratie van de bij een
diefstal in Brussel zwaar beschadigde Liefdesbrief van
Vermeer in 1971 is gekozen voor de meest esthetische
restauratie. De Preciezen zouden voor de linker versie
hebben gekozen: een verminkte Vermeer.

Bij de door een aanval met bijtend zuur bijna verwoeste
Danae van Rembrandt in 1985 in de Hermitage in Sint Petersburg
is gekozen voor de conservatieve aanpak. Naar mijn smaak is
de huidige Danae nog slechts een ruïne, een vage herinnering
van wat ooit een Rembrandt was…..

In 2010 was in de Staatlichen Kunstsammlungen Dresden een
reconstructie/ tableau vivant te zien van de Briefleserin
van Vermeer in Dresden met een levend kostuummodel:
“Im Prisma des Vermeer”
Zie link:
http://www.dresden-vermeer.de/3_1_aktivitaeten_experimentierflaeche.html

De Engelse fotograaf Tom Hunter liet zich door de Briefleserin
uit Dresden inspireren in zijn foto “Woman reading a Possession
Order”.

Ook het foto-schilderij “Lesende” van de van oorsprong Oost-
Duitse schilder Gerhard Richter is geïnspireerd op dit schilderij.

Over de restauratie van de Briefleserin van Vermeer in Dresden
is op YouTube deze video te zien:

“Verhipt Klassiek”: Straatje van Vermeer op Vintage Stoel

Gezien tijdens atelierbezoek bij kunstenares Anselien School op
zaterdag 30 maart 2019: de “Vermeer-stoel” volgens haar “verhipt
klassiek” procedé: vintage stoelen “verhippen” door ze opnieuw
te bekleden met borduursels naar meesterwerken van oa. Vermeer of
Leonardo.

“Mixing one’s wines
may be a mistake,
but old and new
wisdom mix
admirably”
Bertolt Brecht

Van de oer-hollandse schilderijen Het Straatje en Het Melkmeisje
van Vermeer zijn talloze huisvlijt-borduursels gemaakt. Tijdens
het Kunstcafé in Museum Het Valkhof in Nijmegen op 15 februari
2019 liet de Nijmeegse kunstenares Anselien School haar “ Vermeer-
stoel” zien: een vintage stoel opnieuw bekleed met borduursels
naar Het Straatje van Vermeer.

Kortom: verhipt klassiek. Weer een andere vorm van “Vermeer
Revisited”.

De rugleuning is bekleed met de voorzijde van een Straatje van
Vermeer-borduursel; de zitting met de achterzijde van zo’n
borduursel, waardoor de afbeelding omgekeerd/gespiegeld is.


Een dergelijke stoel zou heel goed passen in een interieur,
waarin hedendaags en klassiek op een spannende manier gecom-
bineerd worden.


Welke Vermeerschilderijen de hoogste populariteit genieten,
laat zich goed aflezen aan de meest voorkomende Vermeer-
huisvlijtborduursels: met name Het Melkmeisje, Het Straatje,
De Kantkloster, het Meisje met de Parel en de Dresden
Briefleester zijn het meest geliefd. Dat zijn precies de
Vermeers met de meest alledaagse en voor het grote publiek
meest herkenbare taferelen.

Eerder schreef ik al een blogstukje over de omgekeerde borduur-
sels tentoonstelling “Embroidery Show” van Rob Scholte in
Museum De Fundatie in Zwolle in 2016:
http://www.thijnvandeven.nl/?m=201608

De achterkant van de borduursels is in hedendaagse ogen eigen-
lijk spannender dan de voorzijde: het laat meer een eigen
handschrift en temperament van de maker zien, het beeld oogt
ook losser en impressionistischer en de vormen worden meer
geabstraheerd.
Zoals dit borduursel naar een schilderij van Pieter De Hoogh.

Het borduursteken-patroon vertoont een typische gelijkenis met
een digitaal pixel-patroon. Het omzetten van een beeld in
kruissteken levert een vergelijkbaar “pixel-patroon” op in
dit detail naar Vermeer’s Dentellière uit het Louvre in Parijs.

In de eigen woorden van Anselien School: “School Meets Scholte”.

“Gefascineerd was ik door de omgekeerde borduursels die Rob
Scholte ons liet zien in de zomer van 2016.
Juist in die achterkant meende ik de mens achter het borduur-
werk te kunnen zien.
Het werk zelf krijgt ook meer diepte. Kijk maar.
De stoel vond ik bij Ari aan de Overtoom in Amsterdam”.


Voor meer informatie/contact verwijs ik graag naar de website
“verhiptklassiek” van Anselien School:
https://verhiptklassiek.nl/

Van Anselien School is deze video te zien op YouTube:

Vermeer en Twee Portretten van een Jonge Vrouw – Beauty in the Blur

Vergelijking van Meisje met de Parel, Mauritshuis Den Haag en
de Studie van een Jonge Vrouw, Metropolitan Museum of Art,
New York, twee vrouwenportretten van Johannes Vermeer van Delft.

“Beauty lies
in the eyes
of the beholder”
Plato

Van Johannes Vermeer zijn twee portret-schilderijen van een
jonge vrouw bekend: het alom geliefde Meisje met de Parel
in het Mauritshuis in Den Haag en de minder bekende Studie
van een Jonge Vrouw in het Metropolitan Museum of Art in
New York.

Het Meisje in het Mauritshuis geldt als een “tronie”, veeleer
geschilderd om een bepaald ideaalbeeld uit te drukken.

De Jonge Vrouw in New York oogt meer als een naar het leven
geschilderd portret van een jonge vrouw, niet geïdealiseerd,
maar zoals ze is. Ideaal versus Werkelijkheid.

Haar gezicht heeft met zijn soft focus-blur iets fotografisch,
alsof Vermeer een “portretfoto” heeft willen schilderen van
een jonge vrouw in zijn naaste omgeving, misschien een van zijn
dochters, naar een lichtbeeld gezien in zijn Camera Obscura.
Ze is geen publiekslieveling zoals het Meisje met de Parel.
De stand van de ogen is niet geheel geslaagd en een Engelse
criticus omschreef haar zelfs als een “gnome-like figure”.
Toch ontroert het schilderij me en heb ik er een zwak voor,
als ik het in het echt zie. Het is met veel aandacht,
zachtheid, liefde en tederheid gezien en geschilderd. Als
van een anderssoortige schoonheid.

Ook Gerhard Richter laat in zijn photo paintings zijn voor-
liefde blijken voor die zachte “Schmelz” in zijn schilderijen
zoals in “Betty” uit 1988 of het Vermeer-achtige “Lesende”
uit 1994.

Deze fotoserie van mijn geliefde is gemaakt met een zelf-
gebouwde Camera Obscura. Het zachte diffuse lichtbeeld in
het matglas is vastgelegd met een moderne digitale spiegel-
reflexcamera. Mijn zelfbouwcamera is in wezen een
primitieve en langzame grootbeeldcamera, waar de 19e
eeuwse fotografen mee werkten.

Hedendaagse fotocamera’s leveren doorgaans spatscherpe
beelden. Ik hou juist van zachte lenzen met shallow depth
of field, waardoor het licht een mooie vloei krijgt en zo
het beeld een dromerige sfeer meegeeft. De wonderschone
magie van de “optische dieptescherpte”-foto. Als een vroege
daguerrotypie. Camera Obscura beelden hebben ook iets
schilderachtigs. Vormen lossen op in een bijna abstract
patroon van kleurvlakken. Die wazige floers en zacht in
elkaar versmolten vloei van licht en kleur in de Camera
Obscura doet mij altijd meteen aan Vermeer denken. Elke
Vermeer heeft een mooie delicate spanning tussen blur
en focus, tussen vaag en scherp.

Langzame large format camera’s lenen zich meer voor
klassieke, verstilde, meditatieve beelden, zoals de Camera
Obscura van Vermeer, met een zorgvuldig afgewogen compositie.
Hedendaagse digitale compact of smartphone camera’s geven
een sneller resultaat, meer geschikt voor spontane snapshot-
fotografie. Een large format camera bezielt een fotograaf
om met meer aandacht en concentratie te kijken naar zijn
onderwerp en het licht zelf. Ter vergelijking is de scherpe
foto gemaakt met een snelle moderne digitale compact camera.

Op YouTube is een private tour te zien langs de vijf
Vermeers in het Metropolitan Museum of Art in New York,
gepresenteerd door de voormalige conservator Walter Liedtke,
waaronder de Study of a Young Woman (vanaf 3:15):

En eveneens in een YouTube video met regisseur Jon Jost
van de film “All The Vermeers in New York” uit 1991
(vanaf 3:41):

Vermeer van Delft en Leonardo da Vinci – Sfumato

Overweging over het sfumato in de schilderkunst van Leonardo da
Vinci en Vermeer van Delft naar aanleiding van een bezoek aan de
tentoonstelling met originele tekeningen van Leonardo da Vinci
in het Teylers Museum in Haarlem op woensdag 12 december 2018.

“Love is a smoke
made with the
fume of sighs”
William Shakespeare

Vermeer’s Meisje met de Parel is vaak vergeleken met Leonardo da
Vinci als de “Mona Lisa van het Noorden”.

In de ogen van het Meisje ligt niets minder dan de blik van de liefde,
om de lippen van de Mona Lisa de zachte glimlach van een ongrijpbaar
mysterie. Het zijn tijdloze iconen van de schilderkunst.

Wat Leonardo da Vinci en Johannes Vermeer van Delft gemeen hebben is
dat ze ieder in hun eigen sfumato schilderen: sfumato is een schilder-
techniek waarmee schilders met dunne transparante olieverflagen con-
touren wazig maken en laten vervloeien, waardoor een zacht omfloerste,
dromerige atmosfeer van licht ontstaat. Vermeer (1632) schilderde
bijna twee eeuwen later dan Leonardo (1452). Voor Hollandse schilders
in de Gouden Eeuw gold Italië als het beloofde land van de schilder-
kunst en stond Leonardo ook toen al op eenzame hoogte in het pantheon
der grote meesters van weleer.

De Brieflezende Vrouw in Blauw van Vermeer uit het Rijksmuseum vind
ik een mooi voorbeeld van een schilderij in sfumato: de contouren
zijn verzacht en de overgangen van licht naar donker zijn soms nau-
welijks waarneembaar, alsof de vrouw omhuld is in een soort van rook
of mist.

Het blauwe haarlint bij haar gezicht verdwijnt bijna in de subtiele
huidtinten. In dit schilderij is me altijd de lichte partij op de
landkaart boven haar hoofd opgevallen; het is alsof een rivier
in haar hoofd stroomt als de woorden uit de brief die ze leest of
alsof er een vlam of rook uit haar hoofd omhoogkringelt. Alsof haar
gevoelens opstijgen in een hoge vlucht.

In dat geval zou het een letterlijke verwijzing naar rook kunnen zijn
en misschien wel naar Leonardo’s “sfumato” ( “fumo” is Italiaans voor
rook, “sfumare“ betekent letterlijk “verroken”, vervagen). De Duitser
Max Doerner noemt in zijn standaardwerk over schildertechniek dit
effect “Schmelz”, in elkaar versmolten doorschijnende verflagen.

Vermeer zou Leonardo’s boek Trattato della Pittura heel goed gekend
kunnen hebben, daar hij een naam had als kenner van de Italiaanse
schilderkunst. Daarin stelt Leonardo in dit verband: “Licht en
schaduw zouden zich zonder lijnen of grenzen moeten mengen, net
als rook”. In dat geval zou de Brieflezende Vrouw in Blauw als
Vermeer’s eigen ode aan Leonardo’s “Sfumato” gezien kunnen worden.

In de fotografie is “soft focus” het equivalent van “sfumato”.
Interessant in dit verband is dat Leonardo zich ook al bezig hield
met optische effecten van lenzen en experimenteerde met de camera
obscura, en zo mogelijk net als Vermeer geboeid raakte door de
delicate zachte overgangen en het atmosferische licht van soft
focus beelden. Zoals in dit glamourous Hollywood-portret van
filmster Marlene Diettrich.

De beroemde glimlach van Mona Lisa is hét schoolvoorbeeld van de
sfumato-techniek.

Op YouTube is de song “Smoke Gets In Your Eyes” te horen van Blue
Haze uit 1972:
“When a lovely flame dies
smoke gets in your eyes”:

Op YouTube is het liedje “Als de Rook om je Hoofd is Verdwenen”
van Boudewijn de Groot te horen: