Categorie archief: fotografie

Vermeer en Lily James – Jong Meisje in het Licht bij het Raam

“Vermeer
est une mystère
en pleine lumière”
René Huyghe.

In het filmtheatercafé LUX in Nijmegen zag ik onlangs een grote
foto van een jong meisje, mooi in het licht gezet bij een raam,
die mij recht in mijn hart trof als liefhebber van Vermeer.

Bij navraag bleek het om de jonge actrice Lily James te gaan.
In de film Darkest Hour uit 2017 over de Britse premier Winston
Churchill speelt zij de rol van zijn persoonlijke secretaresse
Elizabeth Layton tegen het decor van de Churchill War Rooms
ten tijde van de Tweede Wereldoorlog.

“In Quiet Light and Concentration”. Mooie en heldere vrouw.
Verstild sprankelend in het licht. Haar ogen fonkelen het beeld
tot leven.
Verzonken in haar eigen mysterieuze gedachtenwereld, die je
nieuwsgierig laat raden naar wat er in haar omgaat…..
Een mysterie in helder daglicht.
Helemaal “Vermeer”.

De Parel van Vermeer – Het Interieur als Juwelen-kijkdoos

Een beschouwing over de interieur-schilderijen van Vermeer
bezien als juwelen-kijkdozen. De parel als tijdloze metafoor
van een zeventiende-eeuwse schilder/dichter.

“All art is
autobiographical.
The pearl is
the oyster’s
autobiography”
Federico Fellini

In de briefschilderijen van Vermeer keert steeds het juwelen-
kistje, als attribuut terug, al of niet vergezeld van een parel-
snoer.
De interieurs van Vermeer met een mooie jonge vrouw zijn
als een oesterschelp voor een kostbare parel.
Een juwelen-kijkdoos.

In mijn atelier heb ik deze opnamen gemaakt van een gerecon-
strueerd Vermeer-stilleven met replica’s van de juwelendoos en
parels, zoals die te zien zijn op Vermeer’s schilderij Lady
Writing a Letter in de National Gallery in Washington.

Dezelfde met parels bezette juwelendoos is te zien in Vermeer’s
schilderij “Mistress and Maid” in de Frick Collection in New York.

De parel is misschien wel de meest in het oog springende
metafoor van de schilder-dichter Vermeer, als hij het jonge
Meisje met de Parel in het Haagse Mauritshuis schildert:
“Zij is als een parel”.

In de tijd van Vermeer was een echte parel een zeldzaamheid.
Geschat wordt dat in 1 op de 15000 wilde oesters een parel zit;
de grote druppelvormige parel van het Meisje met de Parel moet
een imitatieparel van glas zijn geweest.


Het hart van elke Vermeer is een jonge vrouw. Zij is de parel,
die de schilder Vermeer tot een zacht glanzend, lichtend juweel
omtovert. In de Briefleester in Blauw uit het Rijksmuseum is een
geopende juwelendoos in silhouet te zien.

Parels ontstaan in oesterschelpen als inkapseling van een pijnlijk
insluitsel binnenin de schelp. Schoonheid, die voortkomt uit pijn…..
Schoonheid die troost geeft voor alle pijn.

Vermeer’s Vrouw met Waterkan uit New York Metropolitan Museum is een
juwelen-kijkdoos waarin de meester-juwelier de parel toont, om haar
schoonheid optimaal tot haar recht te laten komen en te versterken.
Zodat zij uit zichzelf licht lijkt te geven. Het is alsof hij zijn
lief in een doosje wilde doen.

Ook een leeg Vermeer-interieur heeft “her own kind of beauty”.
Lady Standing at the Virginals, National Gallery, Londen.
Zoals het licht speelt over een witgekalkte muur, de zwart-wit
tegelvloer of door het glas-in-lood van de ramen; ook in mijn
eigen “Vermeer-atelier”-reconstructie op ware grootte.

Een Vermeer-interieur is ook een soort kijkdoos. Alsof je
recht in een kubusvormige doos kijkt, gevuld met licht.
Zoals Simon Schama het verwoordt:
“A stunning, light filled cube”.

Ook de diamant leent zich als dichterlijke metafoor voor de
lichtschilderijen van Vermeer. Het licht lijkt uit de steen
zelf te komen, zoals soms bij een Vermeer het licht van binnen
uit het schilderij lijkt te stralen. Een lichtende steen met
vele facetten. Door het oeuvre van Vermeer vanuit steeds ver-
schillende invalshoeken te belichten, licht steeds een ander
facet ervan op. Dat maakt Vermeer ook zo’n rijke inspiratie-
bron voor hedendaagse kunstenaars, fotografen en filmmakers.



Licht, styling, enscenering, symboliek, compositie, kleur,
theaterregie, de vrouw als model, kostuums, kap en grime,
poëtische metaforen, fotografische effecten, optica, gebruik
van props en attributen, staging, beeldconcept, zen-meditatie,
verstilling, mystiek, evenwicht en rust in de ziel, schoonheid,
schilderijen in het schilderij, schildertechniek, verfgebruik,
beeldregie, regieaanwijzingen voor de liefde, interieur-
inrichting, de psychologie van het verlangen, kijken en zien,
waarneming en verbeelding, het zit er allemaal in, in dat
betrekkelijk kleine oeuvre van 35 schilderijen….

Als slotakkoord een klaterende waterval van parels in de
Vrouw met Weegschaal in de National Gallery of Art in
Washington.

Vermeer en Twee Portretten van een Jonge Vrouw – Beauty in the Blur

Vergelijking van Meisje met de Parel, Mauritshuis Den Haag en
de Studie van een Jonge Vrouw, Metropolitan Museum of Art,
New York, twee vrouwenportretten van Johannes Vermeer van Delft.

“Beauty lies
in the eyes
of the beholder”
Plato

Van Johannes Vermeer zijn twee portret-schilderijen van een
jonge vrouw bekend: het alom geliefde Meisje met de Parel
in het Mauritshuis in Den Haag en de minder bekende Studie
van een Jonge Vrouw in het Metropolitan Museum of Art in
New York.

Het Meisje in het Mauritshuis geldt als een “tronie”, veeleer
geschilderd om een bepaald ideaalbeeld uit te drukken.

De Jonge Vrouw in New York oogt meer als een naar het leven
geschilderd portret van een jonge vrouw, niet geïdealiseerd,
maar zoals ze is. Ideaal versus Werkelijkheid.

Haar gezicht heeft met zijn soft focus-blur iets fotografisch,
alsof Vermeer een “portretfoto” heeft willen schilderen van
een jonge vrouw in zijn naaste omgeving, misschien een van zijn
dochters, naar een lichtbeeld gezien in zijn Camera Obscura.
Ze is geen publiekslieveling zoals het Meisje met de Parel.
De stand van de ogen is niet geheel geslaagd en een Engelse
criticus omschreef haar zelfs als een “gnome-like figure”.
Toch ontroert het schilderij me en heb ik er een zwak voor,
als ik het in het echt zie. Het is met veel aandacht,
zachtheid, liefde en tederheid gezien en geschilderd. Als
van een anderssoortige schoonheid.

Ook Gerhard Richter laat in zijn photo paintings zijn voor-
liefde blijken voor die zachte “Schmelz” in zijn schilderijen
zoals in “Betty” uit 1988 of het Vermeer-achtige “Lesende”
uit 1994.

Deze fotoserie van mijn geliefde is gemaakt met een zelf-
gebouwde Camera Obscura. Het zachte diffuse lichtbeeld in
het matglas is vastgelegd met een moderne digitale spiegel-
reflexcamera. Mijn zelfbouwcamera is in wezen een
primitieve en langzame grootbeeldcamera, waar de 19e
eeuwse fotografen mee werkten.

Hedendaagse fotocamera’s leveren doorgaans spatscherpe
beelden. Ik hou juist van zachte lenzen met shallow depth
of field, waardoor het licht een mooie vloei krijgt en zo
het beeld een dromerige sfeer meegeeft. De wonderschone
magie van de “optische dieptescherpte”-foto. Als een vroege
daguerrotypie. Camera Obscura beelden hebben ook iets
schilderachtigs. Vormen lossen op in een bijna abstract
patroon van kleurvlakken. Die wazige floers en zacht in
elkaar versmolten vloei van licht en kleur in de Camera
Obscura doet mij altijd meteen aan Vermeer denken. Elke
Vermeer heeft een mooie delicate spanning tussen blur
en focus, tussen vaag en scherp.

Langzame large format camera’s lenen zich meer voor
klassieke, verstilde, meditatieve beelden, zoals de Camera
Obscura van Vermeer, met een zorgvuldig afgewogen compositie.
Hedendaagse digitale compact of smartphone camera’s geven
een sneller resultaat, meer geschikt voor spontane snapshot-
fotografie. Een large format camera bezielt een fotograaf
om met meer aandacht en concentratie te kijken naar zijn
onderwerp en het licht zelf. Ter vergelijking is de scherpe
foto gemaakt met een snelle moderne digitale compact camera.

Op YouTube is een private tour te zien langs de vijf
Vermeers in het Metropolitan Museum of Art in New York,
gepresenteerd door de voormalige conservator Walter Liedtke,
waaronder de Study of a Young Woman (vanaf 3:15):

En eveneens in een YouTube video met regisseur Jon Jost
van de film “All The Vermeers in New York” uit 1991
(vanaf 3:41):

Vermeer van Delft en Leonardo da Vinci – Sfumato

Overweging over het sfumato in de schilderkunst van Leonardo da
Vinci en Vermeer van Delft naar aanleiding van een bezoek aan de
tentoonstelling met originele tekeningen van Leonardo da Vinci
in het Teylers Museum in Haarlem op woensdag 12 december 2018.

“Love is a smoke
made with the
fume of sighs”
William Shakespeare

Vermeer’s Meisje met de Parel is vaak vergeleken met Leonardo da
Vinci als de “Mona Lisa van het Noorden”.

In de ogen van het Meisje ligt niets minder dan de blik van de liefde,
om de lippen van de Mona Lisa de zachte glimlach van een ongrijpbaar
mysterie. Het zijn tijdloze iconen van de schilderkunst.

Wat Leonardo da Vinci en Johannes Vermeer van Delft gemeen hebben is
dat ze ieder in hun eigen sfumato schilderen: sfumato is een schilder-
techniek waarmee schilders met dunne transparante olieverflagen con-
touren wazig maken en laten vervloeien, waardoor een zacht omfloerste,
dromerige atmosfeer van licht ontstaat. Vermeer (1632) schilderde
bijna twee eeuwen later dan Leonardo (1452). Voor Hollandse schilders
in de Gouden Eeuw gold Italië als het beloofde land van de schilder-
kunst en stond Leonardo ook toen al op eenzame hoogte in het pantheon
der grote meesters van weleer.

De Brieflezende Vrouw in Blauw van Vermeer uit het Rijksmuseum vind
ik een mooi voorbeeld van een schilderij in sfumato: de contouren
zijn verzacht en de overgangen van licht naar donker zijn soms nau-
welijks waarneembaar, alsof de vrouw omhuld is in een soort van rook
of mist.

Het blauwe haarlint bij haar gezicht verdwijnt bijna in de subtiele
huidtinten. In dit schilderij is me altijd de lichte partij op de
landkaart boven haar hoofd opgevallen; het is alsof een rivier
in haar hoofd stroomt als de woorden uit de brief die ze leest of
alsof er een vlam of rook uit haar hoofd omhoogkringelt. Alsof haar
gevoelens opstijgen in een hoge vlucht.

In dat geval zou het een letterlijke verwijzing naar rook kunnen zijn
en misschien wel naar Leonardo’s “sfumato” ( “fumo” is Italiaans voor
rook, “sfumare“ betekent letterlijk “verroken”, vervagen). De Duitser
Max Doerner noemt in zijn standaardwerk over schildertechniek dit
effect “Schmelz”, in elkaar versmolten doorschijnende verflagen.

Vermeer zou Leonardo’s boek Trattato della Pittura heel goed gekend
kunnen hebben, daar hij een naam had als kenner van de Italiaanse
schilderkunst. Daarin stelt Leonardo in dit verband: “Licht en
schaduw zouden zich zonder lijnen of grenzen moeten mengen, net
als rook”. In dat geval zou de Brieflezende Vrouw in Blauw als
Vermeer’s eigen ode aan Leonardo’s “Sfumato” gezien kunnen worden.

In de fotografie is “soft focus” het equivalent van “sfumato”.
Interessant in dit verband is dat Leonardo zich ook al bezig hield
met optische effecten van lenzen en experimenteerde met de camera
obscura, en zo mogelijk net als Vermeer geboeid raakte door de
delicate zachte overgangen en het atmosferische licht van soft
focus beelden. Zoals in dit glamourous Hollywood-portret van
filmster Marlene Diettrich.

De beroemde glimlach van Mona Lisa is hét schoolvoorbeeld van de
sfumato-techniek.

Op YouTube is de song “Smoke Gets In Your Eyes” te horen van Blue
Haze uit 1972:
“When a lovely flame dies
smoke gets in your eyes”:

Op YouTube is het liedje “Als de Rook om je Hoofd is Verdwenen”
van Boudewijn de Groot te horen: