Categorie archief: fotografie

“Deense Vermeers” – Trine Sondergaard en Vilhelm Hammershoi, fotografie en schilderkunst

Beschouwing over de invloed van Johannes Vermeer op de Deense schilder
Vilhelm Hammershoi (1864-1916) en hedendaagse fotografe Trine Sondergaard
uit Kopenhagen.

“Form is emptiness
and emptiness is form.
The essence of all things
is emptiness”
Boeddha

 

Het meest lege schilderij van Vermeer is Het Parelsnoer uit Berlijn.
Bijna de helft van het schilderij is een lege witte muur waarlangs
helder daglicht strijkt. Samen met het donkere repoussoir op de voor-
grond van de tafel met draperie en chinese vaas vormt het een zwart-wit
akkoord. In dit schilderij ontstaat een interessant spanningsveld
tussen protestantse soberheid (zwart-wit en lege muur) en katholieke
pralerij ( mooie dame in geel met parelsnoer, die zichzelf in de
spiegel bewondert). Het centrum van de compositie is het licht zelf,
dat alles verbindt.

De Deense fotografe Trine Sondergaard laat zich in haar foto’s
inspireren door de verstilde interieurschilderijen van de Deense
schilder Vilhelm Hammershoi (1864-1916). Vilhelm Hammershoi wordt
op zijn beurt wel eens “De Deense Vermeer” genoemd, door zijn
lege interieurs vol licht, stilte, eenzaamheid en melancholie
en zijn vrouw Ida als enige model.

Typerend voor Hammershoi zijn de witte panelen deuren in zijn
interieurs, die als personages hun eigen taal spreken. Gesloten
deuren, deuren op een kier, half open deuren of wijd openstaande
deuren op de grens tussen buiten en binnen, tussen de wereld en
de ziel. Zo fungeren bij Vermeer de raamvensters in zijn
binnenkamer-taferelen als open/gesloten vensters naar de buiten-
wereld en de binnenwereld. Wat deuren voor Hammershoi zijn,
zijn raamvensters voor Vermeer.

Hammershoi liet zich in zijn Brieflezende Vrouw bijna zeker
inspireren, door de Briefleester in Blauw in het Rijksmuseum
in Amsterdam. Zwart-wit versus Kleur.

Hammershoi maakte de meeste interieurschilderijen in zijn
eigen huis Strandgade 30 in Kopenhagen, Denemarken, dezelfde
stad waar Sondergaard woont en werkt.
Zijn vrouw Ida was zijn enige model, vaak op de rug gezien,
wat de taferelen een subtiele geheimzinnige sfeer meegeeft.

De interieurs van Trine Sondergaard zijn geen zielloos lege
stijlkamers, maar verbeeldingen van de ruimte, waarin de ziel
zich bevindt in een tijdloos gesprek met het licht.
Sondergaard weet haar fotowerken diepere lagen van betekenis
en verstilde emotie mee te geven. Een meer gelaagde en geladen,
intensere waarneming van de dagelijkse werkelijkheid. Net als
bij Vermeer wordt bij haar het licht een zelfstandig personage
dat tot de beschouwer spreekt in een eigen taal.

Sondergaard fotografeert ook meisjes met hoofdkapjes, op de rug
gezien. Backshots zijn heel suggestieve poses voor een model,
omdat ze veel te raden over laten. Naast de open blik van Vermeer’s
Meisje met de Parel vormen de gesloten meisjes van Sondergaard een
intrigerend contrast. Wat ze gemeen hebben is licht en stilte.

Vermeer was van huis uit protestant, maar bekeerde zich tot het
katholicisme om met zijn vrouw Catharina Bolnes te kunnen trouwen.
Een betere reden voor bekering dan de liefde is er niet. Zijn
schilderijen zijn een subtiel evenwicht tussen de protestante
ingetogen soberheid, rechtlijnige strengheid, zwart-wit wereld en de
katholieke rijkdom, pracht en praal, levenslust en kleur.
Witgepleisterde muren en kleurige zijden japons en tapijten.
Het protestante “gedenk te sterven” en de katholieke levensvreugde.
Leven en dood als de twee tegenpolen van het menselijk bestaan.
Ook klassieke fotografie neigt naar een wereld in zwart-wit,
de schilderkunst drukt zich eerder uit in een wereld van kleur.

In Vermeer’s Dame met Weegschaal uit Washington is de weegschaal leeg.
De vrouw zoekt een spirituele, innerlijke balans. De parels staan voor
aardse, zinnelijke pracht en praal, het schilderij van het Laatste
Oordeel op de achtergrond voor het ultieme zieleheil.
Het schilderij lijkt voor de innerlijke zoektocht van Vermeer zelf
te staan, naar de juiste balans tussen het katholieke en protestante
geloof binnenin hemzelf. Voor Vermeer is het het licht, dat alles
verbindt en waarin alles samenkomt in een eeuwig hier en nu. In die
zin kan Vermeer, bewust of onbewust, beschouwd worden als een
“licht-mysticus”.

Zo zijn op boeken over de middeleeuwse mysticus Eckhart boekcovers
te vinden van Het Parelsnoer en het Melkmeisje van Vermeer. In Vermeer
huist een mysterie, een geheim. Daarom gaat hij nooit vervelen.

In het koor van de Cisterciënzer abdij van Silvacane in Zuid-
Frankrijk is iets van het protestantse verlangen naar soberheid
terug te vinden. Alleen nog maar steen en licht. Leegte en Vorm.

Ook in de kerk-interieurschilderijen van de Groningse schilder
Henk Helmantel is die protestantse soberheid terug te vinden, alsof
God in het licht is, dat langs een een lege witgepleisterde muur
strijkt. Zoals in dit kerkinterieur in Monnickendam.

Deze video over Trine Sondergaard: exploring emptiness from within
is te zien op de website van Bruce Silverstein:

Link naar website Bruce Silverstein:

http://www.brucesilverstein.com/artists/trine-sndergaard

Een YouTube video over de fotografie van Trine Sondergaard:

Maartje Roos – Geënsceneerde Fotografie naar Gerard Ter Borch

Gezien op woensdag 18 september 2019 in Kunstruimte Het Langhuis
in Zwolle: fotokunstwerk “Ter Borch Untitled”, hedendaagse
geënsceneerde fotografie van fotografe Maartje Roos, geïnspireerd
op de interieurschilderijen van Gerard Ter Borch, een tijdgenoot
van Johannes Vermeer.

“I don’t take pictures,
I create images”
Maartje Roos

“Terug naar de Toekomst”: steeds meer hedendaagse kunstenaars gaan
een dialoog aan met de meesters uit het verleden. In een steeds sneller
veranderende tijd ontstaat vanzelf een behoefte aan vaste waarden en
ijkpunten. Aan diepgang en kwaliteit. Aan liefdesbrieven in plaats van
vluchtige appjes en mailtjes.

In het fotokunstwerk “Ter Borch Untitled” met een brieflezende vrouw
laat fotografe Maartje Roos zich inspireren door de schilderijen van
de 17e eeuwse meester Gerard Ter Borch.

Zij ging hiervoor op zoek naar mooie locaties in Zwolle waarin ze
terug zou kunnen gaan naar de 17e eeuw. Het Vrouwenhuis speelt een
belangrijke rol als locatie maar ook de Sassenpoort en het Stadhuis
zijn op verschillende manieren ingezet. De Zwolse Jeroen van Doornik
(nachtburgemeester) en Maritte Leystra vervullen samen met de kleine
Welsh Springer Tessa, de daadwerkelijke rollen in het fotokunstwerk.

Ze gebruikt het medium fotografie om haar verhaal in één beeld te
kunnen vertellen. Ze schildert met fotografie. Net zoals een kunst-
schilder bij het schilderen zich aan de waarneming kan houden maar
ook de mogelijkheid heeft om naar eigen inzicht belangrijke elementen
voor de betekenis of compositie van het schilderij toe te voegen of
weg te laten.

Zo’n fotokunstbeeld begint met een schets in haar hoofd. Die gedachte
zet ze om in beeld. Ze fotografeert haar beelden niet in één keer,
maar voegt haar beelden via digitale beeldbewerking samen met in
diverse fotoshoots verzameld beeldmateriaal. Daarbij doet ze alles
zelf: locatie, modellen, kleding, belichten, fotograferen en bewerken.
Dit zijn work-in-progress foto’s op locatie tijdens het uitlichten van
de scene en de visagie/styling van het kostuummodel.

Andere werken van Maartje zijn “Wonder of Woman Living room” en
“Margaretha Geertruida Zelle/Leeuwarden Lonkt”, dat een knipoog naar
danseressen van Degas lijkt te zijn. Interieurscenes met jonge vrouwen
mooi in het licht gezet bij een raam.

Maartje Roos gebruikt de genrestukken van Gerard Ter Borch als
inspiratiebron. Op deze genrestukken zijn mensen in hun dagelijkse
omgeving te zien, die in onderlinge, soms in een mysterieuze of
amoureuze verhouding tot elkaar staan.

Ter Borch observeert stemmingen en relaties. “Met een brief, een glas
wijn, een starende blik, wellicht de symboliek van de gebruikte
kleuren hint Ter Borch naar persoonlijke situaties en karaktertrekken,
maar het hele verhaal wordt nooit verteld. Alsof hij wil zeggen:
Zo is het leven, het laat vragen open, relaties komen en gaan.”
(Arthur Wheelock, conservator National Gallery of Art in Washington).
De fijne glanzende (satijnen) stofuitdrukking van de jurken van de
dames in zijn werk verschafte hem blijvende roem. Vaak fungeerde
Gesina, zijn halfzusje, als model. Zoals in de “Galante Conversatie”,
ook wel bekend als “De Vaderlijke Vermaning”, Rijksmuseum Amsterdam.

Vermeer en Ter Borch. Ter Borch is briljant in het schilderen van
figuren, maar niet zo sterk in het overtuigend in de ruimte van het
interieur zetten van zijn figuren. Daarin streeft Vermeer
in mijn ogen Ter Borch voorbij. Zoals in de Staande Clavecimbel-
speelster in Londen.

Voor mij persoonlijk inspireert de fotokunst van Maartje Roos mij in
mijn eigen streven om fotokunstwerken te maken geïnspireerd op de
schilderijen van Johannes Vermeer; om mijn eigen “Vermeers” te creëren.
Zoals dit fotowerk van mijn eigen hand uit 2012;
locatie Landhuis Oud Amelisweerd, model: Merel van den Nieuwenhof.

Voor meer informatie en ander werk van fotografe Maartje Roos verwijs
ik graag naar haar website:
www.roosphotography.nl

Op YouTube is deze video te zien waarin Maartje Roos haar werkwijze
uitlegt:

“Gedroomd Land” – Vermeer in Kasteel Rosendael

Gezien op 25 augustus 2019 in en bij kasteel Rosendael bij Arnhem:
theatervoorstelling “Gedroomd Land” van Muziektheater De Plaats
uit Arnhem met persoonlijke associaties met de Dame en Dienstbode-
schilderijen van Johannes Vermeer.

“To know your ruling passion,
examine your castles in the air”
Richard Whately

In de “Brief-schilderijen” van Vermeer komt regelmatig het
motief van de Dame en Dienstbode terug. Zoals in de prachtige
Lady Writing a Letter with Her Maid uit Dublin.

Of de Liefdesbrief uit het Rijksmuseum in Amsterdam en de
Mistress and Maid uit de Frick Collection in New York.

Één element keert steeds terug bij Vermeer: “een jonge vrouw mooi
in het licht gezet bij het raam”.
Het licht bij Vermeer is dan ook altijd natuurlijk daglicht.

In de drie theatervoorstellingen van “Gedroomd Land” van Muziek-
theater De Plaats in Kasteel Rosendael in Arnhem kreeg ik als
Vermeer-liefhebber bij twee voorstellingen sterke vrije associaties
met de scenes uit deze schilderijen van Vermeer.

“Julia’s Droom”, is een monoloog van een dienstmeisje in het
licht bij het raam van een van de stijlkamers in kasteel Rosendael,
dat zo weggelopen zou kunnen zijn uit een schilderij van Vermeer.
De actrice is Fenna Schoren. De foto is van fotografe Babette
Meijers.

Julia’s Droom

“Julia heeft afgesproken met Romijn maar hij is er niet.
Steeds opnieuw verzint ze dat ze strijkkarweitjes heeft
om hem te zien. Want de liefde tussen haar en Romijn
is menens. Maar Romijn is de zoon van de meneer en
mevrouw van het landgoed waar Julia werkt. Een jongen
van hier met een meisje van daar, dat is toch uit den boze ?”

Het dans-duet “Je Gelijke Zijn” speelt zich af in de buitenlucht,
in een statige bomenlaan in het park bij kasteel Rosendael en
draait om een “Dame en Dienstbode”, een motief zo typisch voor
Vermeer. De dansers zijn Inbal Abir en Yuliya Globa van de
groep de Arnhemse Meisjes. De foto’s zijn van De Gelderlander.

Je Gelijke Zijn

“Midden in een lange laan van bomen staat een lange tafel.
Hier zit de vrouw des huizes. Ze eet alleen. Van een prachtig
servies en met een prachtig orkest op de achtergrond. Een
keurig dienstmeisje bedient haar. Er ontstaat een dans waarbij
we het verlangen zien om even de statusverschillen te vergeten.
De vrouw des huizes wil best eens samen eten, maar dat past
niet. De bediende wil wel eens bediend worden maar dat is een
onmogelijk verlangen…. of toch niet ?”

De Plaats is een muziektheatergezelschap uit Arnhem, dat werkt
met professionals en amateurs.

Voor meer informatie: www.theaterdeplaats.nl


Op YouTube is deze trailer te zien van de voorstelling
“Gedroomd Land” van Muziektheater De Plaats uit Arnhem in
het kader van het LandGOEDfestival 2019:

Vermeer en Lily James – Jong Meisje in het Licht bij het Raam

“Vermeer
est une mystère
en pleine lumière”
René Huyghe.

In het filmtheatercafé LUX in Nijmegen zag ik onlangs een grote
foto van een jong meisje, mooi in het licht gezet bij een raam,
die mij recht in mijn hart trof als liefhebber van Vermeer.

Bij navraag bleek het om de jonge actrice Lily James te gaan.
In de film Darkest Hour uit 2017 over de Britse premier Winston
Churchill speelt zij de rol van zijn persoonlijke secretaresse
Elizabeth Layton tegen het decor van de Churchill War Rooms
ten tijde van de Tweede Wereldoorlog.

“In Quiet Light and Concentration”. Mooie en heldere vrouw.
Verstild sprankelend in het licht. Haar ogen fonkelen het beeld
tot leven.
Verzonken in haar eigen mysterieuze gedachtenwereld, die je
nieuwsgierig laat raden naar wat er in haar omgaat…..
Een mysterie in helder daglicht.
Helemaal “Vermeer”.

De Parel van Vermeer – Het Interieur als Juwelen-kijkdoos

Een beschouwing over de interieur-schilderijen van Vermeer
bezien als juwelen-kijkdozen. De parel als tijdloze metafoor
van een zeventiende-eeuwse schilder/dichter.

“All art is
autobiographical.
The pearl is
the oyster’s
autobiography”
Federico Fellini

In de briefschilderijen van Vermeer keert steeds het juwelen-
kistje, als attribuut terug, al of niet vergezeld van een parel-
snoer.
De interieurs van Vermeer met een mooie jonge vrouw zijn
als een oesterschelp voor een kostbare parel.
Een juwelen-kijkdoos.

In mijn atelier heb ik deze opnamen gemaakt van een gerecon-
strueerd Vermeer-stilleven met replica’s van de juwelendoos en
parels, zoals die te zien zijn op Vermeer’s schilderij Lady
Writing a Letter in de National Gallery in Washington.

Dezelfde met parels bezette juwelendoos is te zien in Vermeer’s
schilderij “Mistress and Maid” in de Frick Collection in New York.

De parel is misschien wel de meest in het oog springende
metafoor van de schilder-dichter Vermeer, als hij het jonge
Meisje met de Parel in het Haagse Mauritshuis schildert:
“Zij is als een parel”.

In de tijd van Vermeer was een echte parel een zeldzaamheid.
Geschat wordt dat in 1 op de 15000 wilde oesters een parel zit;
de grote druppelvormige parel van het Meisje met de Parel moet
een imitatieparel van glas zijn geweest.


Het hart van elke Vermeer is een jonge vrouw. Zij is de parel,
die de schilder Vermeer tot een zacht glanzend, lichtend juweel
omtovert. In de Briefleester in Blauw uit het Rijksmuseum is een
geopende juwelendoos in silhouet te zien.

Parels ontstaan in oesterschelpen als inkapseling van een pijnlijk
insluitsel binnenin de schelp. Schoonheid, die voortkomt uit pijn…..
Schoonheid die troost geeft voor alle pijn.

Vermeer’s Vrouw met Waterkan uit New York Metropolitan Museum is een
juwelen-kijkdoos waarin de meester-juwelier de parel toont, om haar
schoonheid optimaal tot haar recht te laten komen en te versterken.
Zodat zij uit zichzelf licht lijkt te geven. Het is alsof hij zijn
lief in een doosje wilde doen.

Ook een leeg Vermeer-interieur heeft “her own kind of beauty”.
Lady Standing at the Virginals, National Gallery, Londen.
Zoals het licht speelt over een witgekalkte muur, de zwart-wit
tegelvloer of door het glas-in-lood van de ramen; ook in mijn
eigen “Vermeer-atelier”-reconstructie op ware grootte.

Een Vermeer-interieur is ook een soort kijkdoos. Alsof je
recht in een kubusvormige doos kijkt, gevuld met licht.
Zoals Simon Schama het verwoordt:
“A stunning, light filled cube”.

Ook de diamant leent zich als dichterlijke metafoor voor de
lichtschilderijen van Vermeer. Het licht lijkt uit de steen
zelf te komen, zoals soms bij een Vermeer het licht van binnen
uit het schilderij lijkt te stralen. Een lichtende steen met
vele facetten. Door het oeuvre van Vermeer vanuit steeds ver-
schillende invalshoeken te belichten, licht steeds een ander
facet ervan op. Dat maakt Vermeer ook zo’n rijke inspiratie-
bron voor hedendaagse kunstenaars, fotografen en filmmakers.



Licht, styling, enscenering, symboliek, compositie, kleur,
theaterregie, de vrouw als model, kostuums, kap en grime,
poëtische metaforen, fotografische effecten, optica, gebruik
van props en attributen, staging, beeldconcept, zen-meditatie,
verstilling, mystiek, evenwicht en rust in de ziel, schoonheid,
schilderijen in het schilderij, schildertechniek, verfgebruik,
beeldregie, regieaanwijzingen voor de liefde, interieur-
inrichting, de psychologie van het verlangen, kijken en zien,
waarneming en verbeelding, het zit er allemaal in, in dat
betrekkelijk kleine oeuvre van 35 schilderijen….

Als slotakkoord een klaterende waterval van parels in de
Vrouw met Weegschaal in de National Gallery of Art in
Washington.