Maandelijks archief: juni 2020

Daglichtregeling in het “Drie Ramen”-Atelier van Vermeer

Vermeer wordt wel geroemd als de meester van het daglicht. Hij nam de tijd
om zijn verstilde scenes met veel gevoel en zorg uit te lichten, door het
daglicht van de drie ramen in zijn atelier op de juiste plekken te ver-
duisteren of juist op te laten lichten, met behulp van verduisterluiken
en gordijnen. Bij Vermeer is altijd naturel daglicht de lichtbron voor
zijn geschilderde tableaux vivants.

“Light always follows
the path of the beautiful”
(Anonymous)

Daglichtregeling bij Vermeer. Vermeer is een meesterlijk bespeler van dag-
licht; hij regelt steeds het juiste licht, zodat de sfeer en stemming van
de afgebeelde scene optimaal ondersteund en versterkt wordt. Precies zo-
als een hedendaagse lichtontwerper in een theater of filmset dat met spot-
lights zou doen. De lichtbron in de interieurs van Vermeer is altijd na-
tuurlijk daglicht, dat door een hoog raam van buiten naar binnen valt.
De glas-in-lood wand in zijn drie-ramen-atelier bespeelt hij als een
“licht-orgel”, waarmee hij licht-en-donker toonwaarden combineert tot
een compositie van louter licht als muzieknoten in een fuga van Bach.
In de weerspiegeling in de glazen bol op de Allegorie van het Geloof zijn
de drie halfverduisterde ramen van Vermeer’s atelier goed te zien, de on-
derste panelen verduisterd met raamluiken, de bovenste verduisterd met
halflichtdoorlatende gordijnen/stoffen.
In het ramen-schema is de spiegelomkering van de glazen bol opgeheven;
de blikrichting van de schilder en de beschouwer is van links naar rechts.
In de glazen bol laat Vermeer dus bewust zelf zien hoe hij het licht re-
gelde in zijn studio; de achterwand in de glazen bol ligt tegenover de
achterwand met het Kruisiging-schilderij in het schilderij en is tevens
de plek waar de schilder Vermeer zat in zijn “licht-laboratorium”. In al
zijn werken is een bijna obsessieve fascinatie voor het licht zelf zicht-
baar en voelbaar. De twee onderste scharnierende glas-in-lood panelen kon-
den naar binnen toe geopend worden en gaven zo de mogelijkheid om het fel-
lere buitenlicht min of meer ongefilterd binnen te laten komen, naargelang
ze meer of minder open stonden. Vaak gebruikte Vermeer deze mogelijkheid
om het kostuummodel in het hoofdlicht te zetten.
Met de buitenluiken konden de twee onderste glas-in-lood panelen gedeelte-
lijk of geheel verduisterd worden. Bij verduistering ontstaat er een hel-
dere schuin invallende diagonale lichtbundel vanuit de bovenste glas-in-
lood panelen van de hoge ramen. Hoge ramen zijn een teken van een rijk
interieur.
Gordijnen konden gebruikt worden voor het geheel of gedeeltelijk verduis-
teren van de twee bovenste raampanelen. Ook kan met gordijnen de hoeveel-
heid invallend licht traploos geregeld worden. Bovendien kunnen gordijnen
op zichzelf ook geheel-verduisterend of half lichtdoorlatend zijn, om
bijvoorbeeld een zacht, diffuus schemerlicht te creëren, als een softbox,
die studio-fotografen gebruiken.

Zeventiende eeuwse ramen waren ideaal om invallend daglicht mee te regelen
in een interieur. Een raamkozijn bestond uit vier glas-in-lood panelen,
waarvan de onderste twee scharnierend waren en dus open en dicht konden.
Aan de buitenzijde zaten scharnierende houten luiken, waarmee de onderste
twee panelen verduisterd konden worden. De bovenste twee panelen zaten
vast en konden geheel of gedeeltelijk verduisterd worden met gordijnen.
Het waren hoge ramen, die een mooie hoge lichtinval naar binnen gaven,
een schuin van boven invallende diagonale lichtbundel. Alsof het licht
“van boven” komt. De Staande Clavecimbelspeelster in Londen baadt in vol
helder daglicht van de drie glas-in-lood ramen, waarbij het licht zacht
gezeefd wordt door het glas-in-lood. De ramen zijn gesloten, maar nergens
verduisterd. Een scene “en plein lumière”.
De veelvoud aan mogelijkheden en brede variatie van lichteffecten, die
deze ramen boden om een interieur met natuurlijk daglicht uit te lichten,
werden door Vermeer ten volle benut. Op deze manier was hij in staat om
een tableau vivant-scene door middel van licht die juiste sfeer mee te
geven, die hij passend vond bij het onderwerp. Zoals een theaterlichtman
dat doet of in een filmset, maar dan met naturel via een raam invallend
daglicht als lichtbron. Bovenstaande reconstructie is een tijdelijke
“Vermeer-related installation” in het MONA-museum in Hobart, Australië.

Vermeer’s Music Lesson in Londen licht op in het heldere gezeefde licht
van de gehele onverduisterde glas-in-lood ramenwand. Het mooie medaillon-
patroon in de onderste raampanelen geeft de uitstraling van het rijke
interieur extra allure. Een schoolvoorbeeld van de “cube of light” van
Vermeer, een met licht gevulde kijkdoos, waarover de historicus Simon
Schama spreekt.

Het effect van avondschemerlicht wordt in de Dame met Weegschaal in Was-
hington gerealiseerd door twee van de drie ramen en de twee onderste raam-
panelen van het derde raam geheel te verduisteren. Een lichtdoorlatend
oranjegeel gordijn zorgt een ondergaande zon-effect. Het andere raampaneel
boven fungeert als hoofdlicht op de dame en doet de witte hoofddoek en
het witte bont fraai oplichten in het schemerdonker. De stemming van het
licht is welgekozen bij de scene van het wegen van de ziel tegen de ach-
tergrond van het Laatste Oordeel-schilderij.

In het Vermeer Centrum in Delft is een moderne reconstructie gemaakt naar
Vermeer’s Lady Writing a Letter with her Maid in Dublin, met een donker-
groen verduistergordijn als voorhang en een wit lichtdoorlatend gordijn
voor een deel van het raam, om het licht te verzachten, zoals een softbox
het licht van een studioflitser zachter en diffuser maakt. De reconstruc-
tie in het Vermeer Centrum is overigens om praktische en design-techni-
sche redenen uitgevoerd met kunstlicht.

In de Soldaat en het Lachende Meisje in de Frick Collection in New York
is een raampaneel half geopend om het daglicht van buiten ongefilterd
door het glas-in-lood als een lichtbundel op het gezicht van het lachen-
de meisje te richten, in het hoofdlicht. Het tweede raam is verduisterd
om het donkere silhouet van de soldaat met zijn grote zwarte hoed te
benadrukken, in een levendig contrast met het helder verlichte meisje.

Glas-in-lood geeft een diffuser, gezeefder licht en verandert in meer
of mindere mate de kleur van het licht. Voorbeeld: een warme groenige
kleurzweem in De Astronoom in het Louvre.

Met een zware voorhang kan een gedeeltelijke scheidingswand tussen
meerdere ramen aangebracht worden, waardoor de clair-obscur licht-
donker effecten de dramatische lichtwerking versterken.

Het “Vermeer” glas-in-loodraam in mijn atelier met vier glas-panelen.
De onderste twee kunnen naar binnen toe openen. Daaronder drie hoge
ramen in de buitengevel van het stadhuis in Delft, waar Vermeer ove-
rigens getrouwd is voor de wet. Hier zijn de rode houten luiken goed
te zien, waarmee de onderste twee glas-in-lood raampanelen verduis-
terd kunnen worden, of bij het regelen van daglicht kunnen fungeren
als richtkleppen om een daglichtbundel te concentreren en preciezer
te richten.

Op YouTube is deze video te zien met een scene uit de film Girl With
a Pearl Earring, waarin het dienstmeisje Griet de verduisterluiken in
Vermeer’s atelier opsteekt en zo het atelier in het licht zet, te
zien vanaf 1:12 :