Dagelijks archief: 12 juni 2020

“Vermeer-Cascades” – Imaginaire Landschappen in Vermeer-Stillevens

In een aantal stillevens in de interieurschilderijen van Vermeer lijken
verborgen imaginaire landschappen schuil te gaan met een denkbeeldige wa-
terval als blikvanger. Een Invitation au Voyage in de wereld van de ver-
beelding, met een subtiele spanning tussen Schijn en Zijn.

“Flow down and down
in always widening
rings of being”
Rumi

Sommige Vermeer-stillevens ogen als imaginaire landschappen met broden als
bergen en stoffen als watervallen. Met name van de “watervallen van stof-
fen en draden” zijn treffende voorbeelden te vinden in de Melkmeid, de
Schilderkunst in Wenen en de Dentellière in het Louvre.
In de Melkmeid en de Schilderkunst van Vermeer doen de stoffen, die over
de rand van de tafel met het stilleven vallen, denken aan een verstilde
waterval in een landschap. De broden in de Melkmeid ogen als rotsen en de
blauwe doek valt over de rand van de tafel als een stromende waterval.

De “Dienstmeid die Melk Uitgiet” lijkt zelf overgoten te worden door een
waterval van licht, dat over haar heen stroomt langs haar vloeiende con-
touren. Het straaltje melk stroomt in de kom, maar haar verstilde energie
vloeit uit over het gehele stilleven. Zoals de soefi-dichter Rumi het mooi
verwoordt: “it flows down and down in always widening rings of being”.
Vermeer is een dichter, voor wie dingen meerdere betekenissen kunnen heb-
ben en relaties kunnen aangaan met andere werelden en dus ook imaginaire
landschappen kunnen vormen in onze eigen verbeelding. Vermeer maakt be-
wust gebruik van pareidolia, vergelijkbaar met het zien van gezichten in
voorbijdrijvende wolken. De Nederlandse dichter Martinus Nijhoff schreef
er in 1924 een beroemd gedicht over: ”De Wolken”.

Ik droeg nog kleine kleeren, en ik lag
Lang-uit met moeder in de warme hei,
De wolken schoven boven ons voorbij
En moeder vroeg wat ‘k in de wolken zag.

En ik riep: Scandinavië, en: eenden,
Daar gaat een dame, schapen met een herder –
De wond’ren werden woord en dreven verder,
Maar ‘k zag dat moeder met een glimlach weende.

Toen kwam de tijd dat ‘k niet naar boven keek,
Ofschoon de hemel vol van wolken hing,
Ik greep niet naar de vlucht van ’t vreemde ding
Dat met zijn schaduw langs mijn leven streek.

– Nu ligt mijn jongen naast mij in de heide
En wijst me wat hij in de wolken ziet,
Nu schrei ik zelf, en zie in het verschiet
De verre wolken waarom moeder schreide –

Het beroemde Fallingwater House van de Amerikaanse architect Frank Lloyd
Wright uit 1937, ontworpen voor de Kaufmann-familie in Pennsylvania, vormt
een mooie beeldecho met het stilleven in Vermeer’s Melkmeid. Architectuur
als poëzie. Het werd op slag beroemd als een meesterwerk en staat inmid-
dels volkomen terecht op de Unesco Werelderfgoed lijst. Het heeft de evo-
catie en uitstraling van een imaginair landschap.

De over de rand van de tafel “als een waterval naar beneden vallende”
stoffen in het stilleven op Vermeer’s meesterwerk “De Schilderkunst” in
Wenen uit 1667 doen denken aan de beroemde Tower Falls-waterval in het
Yellowstone National Park in Amerika.

De rode en witte draden van naaigaren in de Dentellière in het Parijse
Louvre lijken als kleine watervallen uit het blauwe naaikussen te stromen,
uiteen te spatten in kleurige lichtvonken en samen een imaginair land-
schap te vormen.

Het stilleven op een tafel is een regelmatig terugkomend onderdeel in een
Vermeer-interieur. Na de jonge vrouw in het licht is het de tweede blik-
vanger in de visuele hiërarchie in een Vermeer-compositie. Je zou kunnen
zeggen dat de interieurs van Vermeer gezien zijn door de ogen van een
stilleven-schilder. Maar zonder het doodse, sombere en kleurloze Memento
Mori, dat aan het werk van tijdgenoten als de Vanitas-stillevenschilders
als Claesz en Heda kleeft. Vermeer stillevens zijn geen “natures mortes”,
maar juist vol sprankelend, kleurrijk, licht en stil léven. “Een stukje
natuur gezien door de ogen van een eigen temperament”, zoals Vincent van
Gogh het verwoordt in een van zijn brieven.

De blauwig witte doek in het stilleven met witte wijnkan in Vermeer’s
Galante Aanbieding van een Glas Wijn in Braunschweig heeft de monumenta-
liteit van een machtige witte berg, als van de Mont Ste Victoire, die
Paul Cézanne later in dezelfde hoekige vlakken zou schilderen bij Aix-
en-Provence.


De hedendaagse kunstenaar Olafur Eliasson is gefascineerd door licht
en water. Deze monumentale waterval-installaties ontwierp hij voor de
Brooklyn Bridge in New York en de kasteeltuinen in Versailles.

In het Zentrum für Internationale Lichtkunst in Unna, Duitsland, is
deze waterval-installatie van Olafur Eliasson te zien. Door het stro-
boscopische licht lijken de vallende waterdruppels stil in de ruimte
te hangen als glinsterende glasparels.

Watervallen hebben iets paradijselijks, zoals deze Tibumana-waterval
op het Indonesische eiland Bali. Voor Vermeer waren dit nog exotische
droomlandschappen, die nog ruimte lieten aan de mysteries, de gehei-
men en de betovering van zijn eigen verbeelding.

Op YouTube is deze video te zien: “Fallingwater Aerials”, met drone-
luchtopnamen van het meesterwerk van architect Frank Lloyd Wright,
het Fallingwater House, het beroemde huis gebouwd over een kleine
waterval in de bossen van Pennsylvania. De beelden spreken voor zich: