Dagelijks archief: 21 september 2020

De Stillevens van Johannes Vermeer en Giorgio Morandi

Vermeer’s schilderijen doen in hun roerloze verstilling denken aan stil-
levenschilderijen. Binnen zijn figuurstukken is soms een stilleven
ingebed, dat ook op zichzelf al een prachtig stillevenschilderij is.
Hieronder een paar van de mooiste stillevens in Vermeer-schilderijen.
Ook de beroemde stillevens van Giorgio Morandi zijn een oase van eenvoud,
stilte en contemplatie.

“I am essentially a painter
of still life composition,
that communicates a sense of
tranquility and privacy,
moods which I have always valued
above all else”
Giorgio Morandi

In zekere zin zou Vermeer beschouwd kunnen worden als een schilder van
verstilde figuurstukken met de visie van een stilleven-schilder. Een ver-
stilde compositie met zorgvuldig tegen elkaar afgewogen zetstukken. Een
balans tussen positieve en negatieve vormen. Een sfeer van stilte en con-
templatie. In die zin toont hij zich in zijn werk een zielsverwant met de
bedrieglijk eenvoudige, kleine stillevenschilderijen van de Italiaanse
stillevenschilder Giorgio Morandi in de twintigste eeuw. Langzame en be-
dachtzame schilderkunst. Achter elke Vermeer en Morandi zit een idee, een
gedachte, die voortkomt uit een houding van niet aflatende, geduldige
studie en contemplatie. Beiden leidden een relatief teruggetrokken leven
in de luwte van een provinciestad.

Veel stilleven-schilders werkten in de “Vanitas-traditie” met het “Memen-
to Mori” als vermanende boodschap. Claesz en Heda schilderden met hun bij-
na monochroom-grijze, sombere Vanitas-stillevens wat de Fransen een “na-
ture morte” noemen: de dode natuur. Vanuit het donkere, sombere perspec-
tief van de dood. Een Meditatio Mortis.

Ter illustratie hierboven naast elkaar afgebeeld het Vanitas-stilleven uit
1630 van Pieter Claesz in het Haagse Mauritshuis en het beroemde broden-
stilleven in het Melkmeisje van Vermeer in het Rijksmuseum in Amsterdam.
De magie van Vermeer is dat zijn stilte juist levensvreugde uitstraalt:
licht, kleur, sprankeling. Stilleven als levende stilte. De stilte van
Vermeer is vol van kleurrijk, sprankelend leven. Gericht op het licht,
niet op de duisternis.

Vermeer verenigt in zijn werk eenvoud, rust, stilte en contemplatie met
een sprankelende en kleurrijke levensvreugde. Die zich laat samenvatten
in zijn iconische beelden van een mooie jonge vrouw in het licht bij het
raam. Maar ook in de stillevens in zijn schilderijen.

Het meest beroemde stilleven in een Vermeer-schilderij is het “broden-
stilleven” in Het Melkmeisje in het Rijksmuseum in Amsterdam, waarin Ver-
meer de broden als edelstenen laat fonkelen in het licht.
De gele broden, de blauwe doek en de rode aardewerken kom in het stille-
ven vormen een kleur-echo en kleur-eenheid met het gele jakje, de blauwe
schort en de rode melkkan en rok van de Melkmeid. Ze is één met de melk
en de broden. Ze is wat ze doet.

Het stilleven in De Schilderkunst van Vermeer in Wenen is een compact ge-
heel van elkaar overlappende vormen, die samen één gesloten vorm vormen,
die slechts doorbroken wordt door het schetsboek dat over de rand van de
tafel uitsteekt. Het boek zal een bijbel zijn, het liggende gipsen masker
staat voor de beeldhouwkunst en het schetsboek voor de tekenkunst. Prach-
tig is hoe de blauw-gele doek als een statige waterval in vloeiende
plooien over de rand van de tafel lijkt te stromen. Het rozige doekje/
stuk papier op de tafel is een subtiel kleuraccent in rode pasteltint
temidden van al die gelen en blauwen. Het stilleven wordt op haar beurt
weer overlapt met het grote opzijgeschoven gordijn.

De “rode waterval”, die uit het blauwe naaikussen stroomt is precies het
kleuraccent dat De Kantkloster in het Louvre in Parijs nodig heeft om
tot leven te komen. Het verlevendigt niet alleen het stilleven, maar de
gehele compositie. De dansende lichtvonken op de tafel lijken op opspat-
tende druppels van een bloedrode kleur.

De zilveren waterkan fungeert als een spiegel voor de roden en blauwen van
het oosterse tafelkleed, de blauwe doek en het juwelenkistje in het stil-
leven in de helder stralende Vrouw met Waterkan in het Metropolitan Mu-
seum of Art in New York.

Het stilleven in De Astronoom van Vermeer in het Louvre in Parijs, laat
een fantastisch geschilderde hemelglobe van Hondius zien, met afbeeldingen
van sterrenbeelden. De globe is het middelpunt van de aandacht en van de
algehele compositie. Achter het blauw-groene tapijt is een astrolabium,
een passer en een opengeslagen boek te zien, waarvan men de exacte pagi-
na’s, uitgave, tekst en auteur heeft weten te achterhalen.

De Delftse witte wijnkan komt op meerdere schilderijen van Vermeer voor,
maar wat mij betreft is het stilleven met witte wijnkan in Het Glas Wijn
in Braunschweig in combinatie met de witte doek met die prachtige blauwen
het allermooist. De doek doet een beetje denken aan de doeken in de appel-
stillevens van Paul Cézanne.

Het Glas Wijn van Vermeer in Berlijn bevat een zonverlicht stilleven met
een stoelleuning, een luit en bladmuziek op een tafel met een oosters
tapijt. De witte wijnkan staat er in dit geval wat los van. In een Ver-
meer-stilleven zijn de voorwerpen meestal “samengebonden” binnen één ge-
sloten vorm. Vermeer hield van grote gesloten vormen binnen één omtrek-
lijn.

Wat Delft is voor Vermeer, is Bologna voor de Italiaanse stillevenschilder
Giorgio Morandi. Vermeer en Morandi zijn zielsverwanten in hun liefde
voor eenvoud , stilte en contemplatie in hun naar binnen gekeerde schil-
derijen. Beiden hebben hun hele leven op één plek geleefd en gewerkt en
hebben nooit een reis van betekenis ondernomen. Morandi woonde in bij zijn
moeder en drie zussen; Vermeer woonde in bij zijn schoonmoeder met zijn
vrouw en kinderen. Hun reis was een innerlijke reis. Hun zoektocht naar
het paradijs der schilders voltrok zich in een hoek van hun eigen
atelier, waar het licht mooi was.

De Italiaanse schilder Giorgio Morandi (1890-1964) is een moderne meester
van het stilleven. Morandi is weliswaar geen Vermeer, maar naast Modigli-
ani is hij wel de bekendste Italiaanse schilder van de twintigste eeuw.
Zijn karakter was van nature naar binnen gekeerd en zijn kunst is dat
ook. Hij bezocht één keer een stad buiten Italië (Winterthur) en woonde
en werkte zijn hele leven in Bologna, onder de hoede van zijn drie jon-
gere zussen. En hij schilderde zijn leven lang stillevens van eenvoudige
vaasjes en potjes, vanaf zijn twintigste tot aan zijn dood in 1964.

Er is niets groot of sensationeel aan Giorgio Morandi of zijn schilde-
rijen. Hij sliep en schilderde in één enkele kamer en schilderde doeken
van een klein bescheiden formaat.

Hoewel zielsverwanten, schilderden Vermeer en Morandi wel in een zeer
verschillende omgeving. Waar de stillevens van Vermeer de luxe en rijkdom
van de Gouden Eeuw in Holland uitstralen met mooie jonge vrouwen, kost-
bare schilderijen, landkaarten, globes, zijden kostuums, clavecimbels,
glas-in-lood, marmeren vloeren, zilver en parels, is daarentegen de we-
reld van Morandi er een van de soberheid en eenvoud van goedkope, alle-
daagse potjes, vaasjes en flessen, die ook nu nog in iedere kringloop-
winkel volop te vinden zijn.

Net als Vermeer heeft Morandi een voorliefde voor één gesloten vorm;
waarin meerdere losse voorwerpen samengevoegd en door éénzelfde ononder-
broken omtreklijn “samengebonden” worden. Met daaromheen de leegte. Het
stilleven krijgt daardoor de uitstraling van samengebalde energie.

Giorgio Morandi benaderde de schilderkunst met de concentratie van een
Zen meester. Hij werkte in een klein appartement dat hij deelde met zijn
moeder en drie zussen in Bologna.
Morandi’s zorgvuldig uitgekozen collectie van potjes, vaasjes en flessen
fungeerde als zijn muze en model. Hij gaf deze voorwerpen anders weer
door alleen hun buitenkant te schilderen, door de etiketten en weerspie-
gelingen van het glas weg te laten en zo hun vorm en volume te bena-
drukken, om vervolgens met nauwgezette aandacht en precisie zijn stil-
leven-composities te arrangeren. In hun stille en mysterieuze betove-
ring lijken Morandi’s schilderijen te zweven tussen een fysieke en
spirituele wereld, tussen de traditie en de moderne tijd.

Hieronder een viertal “Hommage aan Morandi”-fotostudies van eigen hand
uit 2018.

Op YouTube is deze video te zien over een rijk en luxueus stilleven-
schilderij van de zeventiende stillevenschilder Willem Kalf, dat de
rijkdom en luxe van de Gouden Eeuw weerspiegelt, een tegenpool van
de eenvoud van Morandi:

Op YouTube is deze video te zien over een expositie van Morandi-
stillevens in The Phillips Collection in Washington in 2009: