Dagelijks archief: 4 januari 2021

“Size Matters” – Schilderij-formaten op Schaal in Vermeer’s Oeuvre.

Beschouwing over de door Vermeer gebruikte formaten op schaal gerangschikt
in zijn schilderijen-oeuvre. “Size matters” en ook weer niet. De kleine
Kantwerkster van Vermeer in Parijs doet in artistiek opzicht en in concen-
tratie zeker niet onder voor zijn grote meesterwerk De Schilderkunst in
Wenen. Het ultieme formaat is misschien wel het gedicht. Zoals het woorde-
loze beeldgedicht “La Dentellière” van Vermeer in Parijs.

“In der Beschränkung
zeigt sich erst
der Meister”
Johann Wolfgang von Goethe

Vermeer’s oeuvre beweegt zich kwa formaten tussen het kleine intieme for-
maat van de Kantwerkster uit het Louvre en het monumentale formaat van
zijn magnum opus De Schilderkunst in Wenen. Tussen een klein lief liedje
of sonate en een orkestrale symfonie, om in muziektermen te spreken. Zeer
uiteenlopende formaten, beiden absolute meesterwerken.

Vermeer koos welbewust een passend formaat voor zijn beoogde onderwerp,
zijn schilderijen zijn letterlijk op maat gemaakt. De Schilderkunst zou
op klein formaat te druk, rommelig en overvol worden. De Kantwerkster zou
op groot formaat haar bescheiden subtiliteit, intense concentratie en in-
timiteit verliezen. Het kan natuurlijk ook zijn dat Vermeer soms zijn for-
maten gewoon aanpaste aan de wensen van een opdrachtgever en de beoogde
plek in diens wooninterieur.
Binnen elke afzonderlijke periode in zijn oeuvre hebben Vermeerschilde-
rijen ongeveer dezelfde afmetingen. Dit kan geen toeval zijn. Het wijst
erop dat Vermeer gebruik maakte van standaardformaten, zoals je die nu
nog steeds in een winkel voor kunstenaarsmaterialen kunt kopen. En hij
werkte steeds in kleine series van werken in eenzelfde formaat. Zo schil-
dert hij ook opvallend vaak pendanten, “tweelingschilderijen” met eenzelf-
de onderwerp in een zelfde formaat. Zoals de Geograaf en de Astronoom,
De Muziekles en het Concert, de Zittende en Staande Virginaalspeelster.

Doorgaans koos hij voor een formaat met een breedte-hoogte verhouding van
1:1,14, een naar het vierkant neigend rechthoekig formaat. Het rechthoekig
vierkant is visueel de meest stevige, evenwichtige en rustgevende van alle
geometrische vormen. Het versterkt de klassieke monumentaliteit, evenwicht,
rust en stilte die Vermeer in zijn schilderijen beoogde. Doorgaans kiest
Vermeer voor een staand formaat en slechts in vier gevallen voor een lig-
gend formaat, zoals in zijn beroemde Gezicht op Delft.

De jonge Vermeer begint ambitieus met grote doeken, waarvan de Koppelaar-
ster in Dresden en de Christus met Martha en Maria uit Edinburgh meteen de
grootste formaten zijn in zijn hele oeuvre. Deze drie werken zijn in mijn
ogen nog atypische Vermeers, jeugdwerken, waarin hij nog niet echt zijn
eigen stijl en concept gevonden heeft. Daarom heb ik ze weggelaten in de
hieronder volgende lijst van formaten van de Vermeer schilderijen op
schaal gerangschikt van klein naar groot.
Na deze groot formaat-jeugdwerken doet Vermeer een stap terug naar kleine-
re formaten en dat zal een gouden greep blijken. In deze kleinere formaten
ontwikkelt hij zijn eigen unieke “format”, concept en stijl. Je zou kunnen
zeggen dat Vermeer groot geworden is door op kleinere formaten te gaan
werken.
Het meisje in Vermeer-kostuum is toegevoegd als referentie voor de rela-
tieve grootte van de schilderijen voor een museumbezoeker.

98,5 cm x 105 cm – Diana en haar Nimfen, Den Haag
143 cm x 130 m – De Koppelaarster, Dresden
160 cm x 142 cm – Christus in het Huis van Martha en Maria, Edinburgh

Hieronder volgt de lijst van formaten van de Vermeer schilderijen op
schaal gerangschikt van klein naar groot.
Alleen De Gitaarspeelster van Kenwood bevindt zich nog op het originele
spanraam van Vermeer zelf. Bij het overzetten van Vermeerdoeken op een
ander spanraam bij latere restauraties kan het formaat enigszins zijn
gaan afwijken van het oorspronkelijk door Vermeer gebruikte formaat.
De Saint Praxedis en de kleine Zittende Virginaalspeelster heb ik weg-
gelaten, omdat het niet unaniem aanvaarde Vermeers zijn, en ik ze zelf
in ieder geval niet als échte Vermeers beschouw.

KLEINE FORMATEN

Drie paneeltjes, Meisje met Fluit en Meisje met Rode Hoed in Washington en
De Kantwerkster in het Louvre in Parijs, zijn nog kleiner dan een A4-tje.
Maar vooral de concentratie van de Kantwerkster zuigt de beschouwer in een
geheel andere wereld. Ook binnen het relatief kleine formaat van de Dame
met Weegschaal in Washington weet Vermeer een subtiel, volmaakt en monu-
mentaal evenwicht te bereiken.

20 cm x 17,8 cm – Meisje met de Fluit, Washington
23,2 cm x 18,1 cm – Meisje met de Rode Hoed, Washington
24,5 cm x 21 cm – De Kantwerkster, Parijs
42,5 cm x 38 cm – Vrouw met Weegschaal, Washington
44 cm x 38, 5 cm – De Liefdesbrief, Amsterdam

MIDDENFORMATEN

39,4 cm x 44,5 cm – Onderbreking van de Muziek, New York
44,5 cm x 40 cm – Meisjeskopje, New York
45 cm x 40 cm – Schrijvende Vrouw in het Geel, Washington
45,5 cm x 40,6 cm – Het Melkmeisje, Amsterdam
45,7 cm x 40,6 cm – Vrouw met Waterkan, New York
46,5 cm x 38 cm – Brieflezende Vrouw in Blauw, Amsterdam
46,5 cm x 40 cm – Meisje met de Parel, Den Haag

50 cm x 45 cm – De Astronoom, Parijs
50,5 cm x 46 cm – De Soldaat en het Lachende Meisje, New York
51,4 cm x 45,7 cm – De Luitspeelster, New York
51,5 cm x 45,5 cm – Zittende Virginaalspeelster, Londen
52 cm x 45 cm – Staande Virginaalspeelster, Londen

Dit middenformaat tussen 45 cm en 55 cm lijkt een standaard formaat in
Vermeer’s oeuvre en komt in zo’n 15 werken terug. Standaardformaten zoals
je die vandaag de dag kunt kopen in een winkel voor kunstenaarsbenodigd-
heden. Vermeer gebruikte dit formaat voor portretten en halffiguur-
stukken, als het Meisje met de Parel en De Melkmeid.

53,5 cm x 43,5 cm – Het Straatje, Amsterdam
53 cm x 46,3 cm – De Gitaarspeelster, Kenwood-Londen
53 cm x 46,6 cm – De Geograaf, Frankfurt
55 cm x 45 cm – Vrouw met Parelsnoer, Berlijn
71,1 cm x 58,4 cm – Schrijvende Vrouw met Dienstbode, Dublin

GROTE FORMATEN

72,5 cm x 64,7 cm – Het Concert, Boston
73,3 cm x 64,5 cm – De Muziekles, Londen
65 cm x 77 cm – Het Glas Wijn, Berlijn
78 cm x 67 cm – Dame en Twee Heren, Braunschweig
83 cm x 64,5 cm – Brieflezend Meisje bij het Venster, Dresden

Dit groot formaat tussen 70 cm en 80 cm koos Vermeer vooral voor ruime
interieurstukken met meerdere figuren. Een enkele keer voor een meer in-
tieme scene als de Mistress and Maid in de Frick in New York.

87,6 cm x 76,5 cm – Slapend Meisje, New York
90 cm x 79 cm – Dame en Dienstbode, New York

MONUMENTALE FORMATEN

114,3 cm x 88,9 cm – Allegorie op het Geloof, New York
98,5 cm x 117,5 cm – Gezicht op Delft, Den Haag
120 cm x 100 cm – Allegorie op de Schilderkunst, Wenen

De grootste formaten in de klassieke Vermeer-stijl zijn voorbehouden aan
Vermeer’s twee absolute meesterwerken: Het Gezicht op Delft in Den Haag
en De Schilderkunst in Wenen.

De droom van elke kunstschilder is ooit dat ene meesterwerk te schilderen,
waarin alles ineens op zijn plek valt, zoals bij Vermeer. Of in de woorden
van Bob Dylan: “Some day everything’s gonna be different – when I paint
my masterpiece”. Of in dat gedicht van de beroemde Poolse dichteres Wis-
lawa Szymborska : “In mijn dromen schilder ik als Vermeer van Delft”.
“Tous les peintres ont rêvé d’être Vermeer”. Helaas zijn velen geroepen,
slechts weinigen uitverkoren. Maar zingt Bruce Springsteen het niet pre-
cies goed: “Is a dream a lie, if it don’t come true ?” Het is juist de
droom zelf, die gekoesterd moet worden. De droom blijft. Als je al succes,
roem, geld hebt, dat alles gaat ook weer snel voorbij. Vermeer schilderde
de werkelijkheid van alledag in die ongrijpbare magische sluier van een
eeuwig mystiek droombeeld. “Diesseitige Mystik. Alledaagsheid die over-
stegen wordt door de zuiverheid van zijn abstraherende manier van kij-
ken”, zoals een kunstenaarsvriend het onlangs treffend verwoordde…….

Op YouTube is deze video te zien van meesterpianist Vladimir Horowitz,
die “Traümerei” van Robert Schumann speelt. Dromerigheid vol intense
concentratie: