Film “Ida” – Vermeer in Polen

“Ida” – film van Poolse regisseur Pawel Pawlikowski uit 2013 over een
jonge non in Polen, die een duister familiegeheim ontdekt vlak voordat
ze haar geloften aflegt.

“De charme van Vermeer
is even onmiskenbaar
als ongrijpbaar” –
Craig Raine


Vermeer in Polen

De film “Ida” van de Poolse regisseur Pawel Pawlikowksi bestaat uit
statische, in fotografisch zwart-wit geschoten beelden met prachtig
Vermeer-zijlicht, met veel close ups, vaak met een bijzondere kadrering
waarbij de personages aan de onderkant soms bijna uit beeld vallen.

De film speelt zich af in Polen 1962. Anna staat op het punt om haar
geloften af te leggen bij de kloosterschool waar ze ooit werd
opgenomen als wees. Maar alles verandert als blijkt dat ze nog familie
heeft: Wanda, de zus van haar moeder. Voordat ze officieel tot het
klooster kan toe treden als non, gaat ze samen met Wanda op zoektocht
naar haar verleden. Anna komt erachter dat ze van Joodse afkomst is
en dat haar echte naam Ida luidt. Ze wordt geconfronteerd met de
grimmige waarheid over haar familie en hun ontberingen tijdens de
Nazi-bezetting van Polen. Ida staat voor een moeilijke beslissing:
teruggaan naar het klooster of een nieuwe weg inslaan?

Ida is een stil, introvert en gesloten personage, maar daarin schuilt
nu juist haar fascinerende aantrekkingskracht. Ondanks het ongrijpbare
van de titelfiguur weet Pawlikowski toch ontroering en emotie op te
roepen. Ook de vrouwen van Vermeer zijn ongrijpbaar in hun verstilde
uitstraling en toch weten ze je ergens diep te raken.

Vermeer laat zich in deze film voelen in het prachtige raam-zijlicht
en de verstilde sereniteit van de beelden. De actrice Agata
Trzebuchowska, die de jonge non in de film speelt, werd uit een café
in Warschau geplukt, toen nog zonder enige acteerervaring. Haar
serene uitstraling komt heel naturel over.
Treffend is een dialoog-zin van de jongeman in het café:
“You’ve no idea of the effect you have, do you ?“.
Zelfvergeten schoonheid.

De meeste mensen zullen Vermeer associëren met zuiverheid in de
liefde, terwijl de betaalde liefde toch ook haar plek heeft in
het oeuvre van Vermeer: Ook in de film ‘Ida” klinkt het thema van
de “De Engel en de Hoer” door in de personages van Ida en Wanda.

Vermeer schilderde zelf een Koppelaarster (een vroeg werk uit 1656)
en in Het Concert uit Boston en de Zittende Clavecimbelspeelster
in Londen is op de achtergrond De Koppelaarster van de Utrechtse
caravaggist Dirck van Baburen te zien.

Zowel Vermeer als Pawlikowski oordelen niet. Het is in de liefde
een universeel thema: de warme, lichamelijke liefde en de koele,
geestelijke liefde.

Het thema is mooi verbeeld in “La Veilleuse” van Georges de la Tour
en “Vrouw met Waterkan” van Vermeer, allebei verstilde meesterwerken
in een andere stijl en in een ander licht.

Naast Vermeer voel je in sommige film-stills ook de invloed van
Edward Hopper, bv. “Automat” uit 1927.

Ook vandaag nog worden studenten op filmacademies aan de hand van
het lichtgebruik van grote schilders als Vermeer, Hopper en
Rembrandt onderwezen in het gebruik van licht in de mise-en-scene
op een filmset. Met name Hopper zie je veel “voorbij komen” in
films van Wim Wenders of een TV-serie als Mad Men. Vermeer vind je
terug in een film als “Witness”, die speelt in een Amish-gemeenschap
in Pennsylvania.

Via deze link zie je cinematografische voorbeelden van ensceneringen
en uitlichtingen door studenten van de Nederlandse filmacademie in
de stijl van Hopper en Vermeer:

Studenten Filmacademie

In de verstilde interieurs van Vermeer en Hopper komt het licht altijd
van buiten: de lichtbron is koel daglicht of zonlicht, dat van buiten
door een raam naar binnen valt en een binnenkamerscene verlicht:
“Raamlicht-scenes”, waarin de hoofdfiguur altijd aangelicht wordt door
een raam als hoofdlicht. Bij Vermeer dringt het licht door tot in de
diepste schaduwen, waardoor alles meer licht en kleur krijgt.

Voor mij persoonlijk is raamlicht het mooiste licht dat er is. Het
verbindt de intimiteit in de beschermde omgeving van een binnenkamer
met het heldere, levendige daglicht van de natuur buiten. Een mooi
voorbeeld is Vermeer’s Vrouw met Waterkan in het Metropolitan Museum
in New York. Haar schoonheid ligt in de eindeloze subtiele gradaties,
waarin het licht zich over de figuren en voorwerpen in de kamer
verspreidt, en voelt als licht, dat in de ruimte van de eigen ziel
schijnt.

De trailer van de film ‘Ida” is te zien op YouTube: