Vermeer – Het Straatje en “Street Art”

Gezien op donderdag 2 juni 2017: “Kunstraadsels” met prof.
Frans Grijzenhout op zoek naar de juiste locatie van het
Straatje van Vermeer in Delft en Rijksmuseum-publicatie
“Het Straatje van Vermeer –Gezicht op de Penspoort in Delft”,
2015.

“Heaven is not a place,
but a state of mind”
John Burroughs

Johannes Vermeer is vooral bekend door zijn licht-schilderijen
van intieme interieur-taferelen. Uit de beroemde Dissius-
veiling uit 1692 weten we dat Johannes Vermeer drie buiten-
gezichten geschilderd heeft:
Nr. 31 – “De Stad Delft in perspectief, te sien van Zuyd-zy,
door J. van der Meer van Delft”
Nr. 32 – “Een Gesicht van een Huys staende in Delft, door
denzelven”
Nr. 33 – “Een Gesicht van eenige Huysen, van dito”
Twee van deze drie stadsgezichten zijn vandaag nog bekend:
“Het Gezicht op Delft” in het Haagse Mauritshuis en “Het
Straatje” in het Rijksmuseum Amsterdam.

Wat Het Straatje van Vermeer betreft, zijn er meerdere
pogingen ondernomen om de exacte locatie ervan te bepalen
in Delft. De kunsthistoricus P.T.A. Swillens situeerde
in de jaren ’50 de huizen van Het Straatje aan de Volders-
gracht, gezien vanuit een raam aan de achterzijde van
Vermeer’s huis/herberg “Mechelen” aan de Grote Markt in
Delft. Het laatmiddeleeuwse, 16e eeuwse trapgevelhuis
rechts op het schilderij, dat gezien de scheuren in de
muren duidelijk in slechte staat verkeerde, is nog tijdens
Vermeer’s leven afgebroken om plaats te maken voor de
bouw van het monumentale Sint Lucas-huis voor de kunst-
schilders.

De Nederlandse kunsthistoricus Frans Grijzenhout kwam in
2015 met de theorie, dat de exacte locatie van Het Straatje
zich in de Vlamingstraat zou bevinden, op de percelen waar
zich nu de nummers 40-42 bevinden.

Hij baseerde zich hierbij op het Register op het kadegeld uit
1667, de “Legger van het diepen der wateren binnen de stad
Delft”. In 1536 woedde er een grote brand in Delft. Het huis
rechts op het schilderij is volgens Grijzenhout duidelijk
vóór dat jaar gebouwd. Grijzenhout wist aantoonbaar te maken
dat het pand de brand had doorstaan.

In het huis woonde een halfzus van de vader van Vermeer,
Ariaentgen Claes van der Minne, met haar drie ongehuwde
dochters. De tante onderhield zichzelf en haar kinderen met
de verkoop van pens. Het rechterpoortje op het schilderij
stond tot in de negentiende eeuw bekend als de Penspoort.
In de “Legger”-plattegrond was dit de enige locatie in Delft
met twee poortjes vlak naast elkaar. Ook de achterhuizen en
achtererven, die op het schilderij in het doorkijkje tussen
de twee voorgevels te zien zijn, lijken aardig te kloppen
met de gegevens uit het kadaster en het kaderegister.

Toch is niet iedereen overtuigd van deze door Grijzenhout
aangegeven locatie voor het Straatje. Zo is de bepaling
van de breedte van het pand rechts niet onomstreden:
als je de luiken van het linkerraam van het trapgevelhuis
opent, komen ze vóór het poortje en de voordeur te hangen.
Ik ben geen bouwkundige, maar dat ziet er toch vreemd uit.
Vermeer heeft mogelijk de verhoudingen in de gevel aange-
past om een in zijn ogen betere compositie te verkrijgen.
De vraag is dan of je wel uit het schilderij een werkelijk
bestaande breedte van de gevel kunt bepalen ?

Vermeer’s Delftse tijdgenoot Pieter de Hooch maakte twee
schilderijen met dezelfde poort links, maar met twee ver-
schillende poorten rechts. Een duidelijk voorbeeld van een
kunstenaar die delen van afzonderlijke locaties combineert
tot een eigen compositie van een locatie die in werkelijk-
heid niet bestond. Dat heet: verbeelding. Waarom zou Vermeer
niet hetzelfde kunnen hebben gedaan in zijn Straatje ?
Ook in Het Gezicht op Delft schuift hij wat met gebouwen
om een betere compositie te krijgen. Wat wel opvalt in het
linker schilderij van De Hooch is dat ook hier geopende
raamluiken deels voor een poortje hangen.

De vraag is wat deze feiten – als het al feiten zijn –
werkelijk toevoegen aan onze kijk op het kunstenaarschap
van Vermeer. Hooguit dat het een antwoord zou geven op de
vraag of hij schilderde naar een bestaande locatie om die
vervolgens bijna fotografisch nauwkeurig weer te geven,
of dat hij zijn composities meer vanuit zijn verbeelding
op het doek liet ontstaan, en daar delen van verschillende
locaties in samenvoegde, zoals De Hooch. Was hij meer een
fotograaf, dan een kunstenaar ?

Persoonlijk vind ik de precieze locatie van Het Straatje
van Vermeer van niet meer dan anecdotische waarde. De
huizen staan er niet meer, dus valt er niets te zien,
dat nog echt aan het schilderij van Vermeer doet denken.
Wat ik interessanter vind, is wat het toevoegt en zegt
over het kunstenaarschap van Vermeer zelf. Hoeveel infor-
matie er in het schilderij ingesloten blijkt te zijn bij
“close reading” van het schilderij zelf.

Zulke precieze en indringende waarneming lijkt te wijzen
op het schilderen naar een bestaande locatie: het glinste-
rende water in de schrobgoot, de huizen en erven achter
de voorgevels , de roestvlekken onder de scharnieren van
de raamluiken, gelige plekken van optrekkend vocht in de
witgekalkte muur bij het schrobgootje, de scheuren in de
muren, de spelende kinderen (de enige kinderen die Vermeer
prominent in beeld schilderde). Op het gesloten poortje
links is nog vaag het zandloper-motief te zien in de zwart-
witte stadskleuren van Delft. Ramen en deuren zijn afwis-
selend open en gesloten.

Alle vier figuurtjes op het schilderij zijn volledig verdiept
in hun eigen bezigheid in volle concentratie, typisch voor
Vermeer. De bomen staan vol in blad, de deur staat open,
kinderen spelen buiten, dus het zal ergens in de zomer geweest
zijn.

Is het Straatje een jeugdherinnering van Vermeer ? Het heeft
de uitstraling van een onbezorgde “childhood memory”. Kinderen
gaan op in hun spel, zonder te denken aan de dag van morgen.
Er hangt een sfeer van rust, stilte en intimiteit. De kinderen
en de twee vrouwen zitten elk in hun eigen zone, volkomen in
vrede met zichzelf.

Historicus Simon Schama schreef al ergens over de zoektocht
naar harde feiten door kunsthistorici inzake Vermeer: “het
is moeilijk om een andere meester te bedenken wiens poëtische
zelfcontrole elke discussie over feiten overbodig maakt.
Formele analyse? Goh. Context? Who cares? Wat voegt het eigen-
lijk toe ?”. De “Vermeer-ervaring” speelt zich op een ander
nivo af, dan dat van de feiten alleen.

Abstract beschouwd lijkt het Straatje een compositie te zijn
van rechthoekige vlakken, een geometrische compositie avant
la lettre à la Mondriaan. Die geometrische vlakverdeling
geeft een schilderij meer stevigheid en structuur. Een
“geometry of light” zoals de franse componist Claude Debussy
het ooit verwoordde.

Dankzij een bijzondere samenwerking tussen Museum Prinsenhof
Delft en het Rijksmuseum was Het Straatje in 2016 te zien
zijn in de stad Delft, waar Vermeer het omstreeks 1658 schil-
derde, in de kleine tentoonstelling “Vermeer komt Thuis”.

Bij die gelegenheid heeft kunstenaar Leon Keer uit Utrecht
op het Bastiaansplein in Delft een 3D-tekening gemaakt van
het Straatje van Vermeer, die vanuit een bepaald standpunt
bedrieglijk echt lijkt. Een perspectivistisch huzarenstukje
dat Vermeer zelf zeker gewaardeerd zou kunnen hebben.

Banksy, de beroemde, anonieme Britse straatkunstenaar, heeft
zich ook aan Vermeer gewaagd met zijn versie van het Meisje
met de Parel op een muur in Bristol. In zijn straatkunst
combineert hij graffiti met een hem kenmerkende sjabloon-
techniek.

Van de verstilling van Vermeer’s Straatje naar de melancholie
van Bruce Springsteen’s “Streets of Philadelphia”, op YouTube: