Balthus en Vermeer – De Voyeur en het Licht

“Balthus is a painter
of whom nothing is known.
Now let us have a look
at his paintings”.
Balthus

In de schilderijen van Vermeer schuilt een subtiel soort
voyeurisme: hij schildert vrouwen, zonder dat ze zich
bewust zijn dat ze bekeken worden. Dat geeft zijn beelden
een sfeer van natuurlijke, niet geposeerde intimiteit.

Voyeurisme is ook een thema in het werk van de Pools-Franse
moderne schilder Balthus, die zijn schilderijen van jonge
meisjes een meer erotische lading meegeeft. Hij maakt zo de
beschouwer tot een voyeur, maar tegelijk hebben zijn
schilderijen een verfijnde, dromerige, schilderkunstig
hoogstaande kwaliteit.

Balthus spiegelde zich aan Vermeer door een raadselachtige
schilder te (willen) zijn over wie weinig of niets bekend
is en bij wie het kijken naar zijn schilderijen de enige
bron is om hem beter te leren kennen.

Zijn meest geciteerde uitspraak is: “Balthus is een schilder
over wie niets bekend is”. Balthus is een eigenzinnige
kunstenaar, die in geen enkel vakje past en die op zijn
eigen manier de picturale traditie van grote voorgangers
als Piero Delle Francesca, Nicolas Poussin en Gustave
Courbet heeft voortgezet. Zijn productie lag niet hoog.
Aan sommige schilderijen werkte hij jarenlang, net als
Vermeer. Als zelfverklaard aristocraat liet hij zich niet
verleiden om mee te gaan met in zwang zijnde modegrillen
in de kunst, maar is altijd trouw gebleven aan zijn eigen
onderwerp en stijl.

In veel van zijn werken sluimert de erotiek. Jonge meisjes
die loom op een bank liggen, met daarbij spiegels en katten
als symbolen van ontluikende seksualiteit. Zijn werk was om
die reden niet onomstreden. “Ik begrijp echt niet waarom
mensen dit als schilderijen van Lolita’s zien,” aldus Balthus
in 1996 in The New York Times. Voor hem waren de jonge meisjes
symbool van puurheid en tijdloosheid.

Als voorstudies van zijn schilderijen maakte Balthus
polaroid-foto’s van zijn jonge modellen. Raamlicht en jonge
meisjes laten een schoonheid zien, die mij aan Vermeer doet
denken.

In 2009 maakte de Japanse fotograaf Hisaji Hara een serie
“A photographic Portrayal of the paintings of Balthus”,
waarin hij in een Vermeeriaans raamlicht jonge modellen in aan
Balthus ontleende scenes laat poseren.

Op YouTube is de volgende video met schilderijen van Balthus
te zien: