“Deense Vermeers” – Trine Sondergaard en Vilhelm Hammershoi, fotografie en schilderkunst

Beschouwing over de invloed van Johannes Vermeer op de Deense schilder
Vilhelm Hammershoi (1864-1916) en hedendaagse fotografe Trine Sondergaard
uit Kopenhagen.

“Form is emptiness
and emptiness is form.
The essence of all things
is emptiness”
Boeddha

 

Het meest lege schilderij van Vermeer is Het Parelsnoer uit Berlijn.
Bijna de helft van het schilderij is een lege witte muur waarlangs
helder daglicht strijkt. Samen met het donkere repoussoir op de voor-
grond van de tafel met draperie en chinese vaas vormt het een zwart-wit
akkoord. In dit schilderij ontstaat een interessant spanningsveld
tussen protestantse soberheid (zwart-wit en lege muur) en katholieke
pralerij ( mooie dame in geel met parelsnoer, die zichzelf in de
spiegel bewondert). Het centrum van de compositie is het licht zelf,
dat alles verbindt.

De Deense fotografe Trine Sondergaard laat zich in haar foto’s
inspireren door de verstilde interieurschilderijen van de Deense
schilder Vilhelm Hammershoi (1864-1916). Vilhelm Hammershoi wordt
op zijn beurt wel eens “De Deense Vermeer” genoemd, door zijn
lege interieurs vol licht, stilte, eenzaamheid en melancholie
en zijn vrouw Ida als enige model.

Typerend voor Hammershoi zijn de witte panelen deuren in zijn
interieurs, die als personages hun eigen taal spreken. Gesloten
deuren, deuren op een kier, half open deuren of wijd openstaande
deuren op de grens tussen buiten en binnen, tussen de wereld en
de ziel. Zo fungeren bij Vermeer de raamvensters in zijn
binnenkamer-taferelen als open/gesloten vensters naar de buiten-
wereld en de binnenwereld. Wat deuren voor Hammershoi zijn,
zijn raamvensters voor Vermeer.

Hammershoi liet zich in zijn Brieflezende Vrouw bijna zeker
inspireren, door de Briefleester in Blauw in het Rijksmuseum
in Amsterdam. Zwart-wit versus Kleur.

Hammershoi maakte de meeste interieurschilderijen in zijn
eigen huis Strandgade 30 in Kopenhagen, Denemarken, dezelfde
stad waar Sondergaard woont en werkt.
Zijn vrouw Ida was zijn enige model, vaak op de rug gezien,
wat de taferelen een subtiele geheimzinnige sfeer meegeeft.

De interieurs van Trine Sondergaard zijn geen zielloos lege
stijlkamers, maar verbeeldingen van de ruimte, waarin de ziel
zich bevindt in een tijdloos gesprek met het licht.
Sondergaard weet haar fotowerken diepere lagen van betekenis
en verstilde emotie mee te geven. Een meer gelaagde en geladen,
intensere waarneming van de dagelijkse werkelijkheid. Net als
bij Vermeer wordt bij haar het licht een zelfstandig personage
dat tot de beschouwer spreekt in een eigen taal.

Sondergaard fotografeert ook meisjes met hoofdkapjes, op de rug
gezien. Backshots zijn heel suggestieve poses voor een model,
omdat ze veel te raden over laten. Naast de open blik van Vermeer’s
Meisje met de Parel vormen de gesloten meisjes van Sondergaard een
intrigerend contrast. Wat ze gemeen hebben is licht en stilte.

Vermeer was van huis uit protestant, maar bekeerde zich tot het
katholicisme om met zijn vrouw Catharina Bolnes te kunnen trouwen.
Een betere reden voor bekering dan de liefde is er niet. Zijn
schilderijen zijn een subtiel evenwicht tussen de protestante
ingetogen soberheid, rechtlijnige strengheid, zwart-wit wereld en de
katholieke rijkdom, pracht en praal, levenslust en kleur.
Witgepleisterde muren en kleurige zijden japons en tapijten.
Het protestante “gedenk te sterven” en de katholieke levensvreugde.
Leven en dood als de twee tegenpolen van het menselijk bestaan.
Ook klassieke fotografie neigt naar een wereld in zwart-wit,
de schilderkunst drukt zich eerder uit in een wereld van kleur.

In Vermeer’s Dame met Weegschaal uit Washington is de weegschaal leeg.
De vrouw zoekt een spirituele, innerlijke balans. De parels staan voor
aardse, zinnelijke pracht en praal, het schilderij van het Laatste
Oordeel op de achtergrond voor het ultieme zieleheil.
Het schilderij lijkt voor de innerlijke zoektocht van Vermeer zelf
te staan, naar de juiste balans tussen het katholieke en protestante
geloof binnenin hemzelf. Voor Vermeer is het het licht, dat alles
verbindt en waarin alles samenkomt in een eeuwig hier en nu. In die
zin kan Vermeer, bewust of onbewust, beschouwd worden als een
“licht-mysticus”.

Zo zijn op boeken over de middeleeuwse mysticus Eckhart boekcovers
te vinden van Het Parelsnoer en het Melkmeisje van Vermeer. In Vermeer
huist een mysterie, een geheim. Daarom gaat hij nooit vervelen.

In het koor van de Cisterciënzer abdij van Silvacane in Zuid-
Frankrijk is iets van het protestantse verlangen naar soberheid
terug te vinden. Alleen nog maar steen en licht. Leegte en Vorm.

Ook in de kerk-interieurschilderijen van de Groningse schilder
Henk Helmantel is die protestantse soberheid terug te vinden, alsof
God in het licht is, dat langs een een lege witgepleisterde muur
strijkt. Zoals in dit kerkinterieur in Monnickendam.

Deze video over Trine Sondergaard: exploring emptiness from within
is te zien op de website van Bruce Silverstein:

Link naar website Bruce Silverstein:

http://www.brucesilverstein.com/artists/trine-sndergaard

Een YouTube video over de fotografie van Trine Sondergaard: