“Connect Vermeer” website – Vermeer en zijn Tijdgenoten

De website connectvermeer.org is een interactieve website die de
bezoeker het netwerk laat ontdekken tussen Johannes Vermeer en zijn
tijdgenoten, zoals Pieter De Hooch, Gerard Ter Borch en Gabriël Metsu.
Een verhaal over rivaliteit en inspiratie.

“Whatever makes a distinction
produces rivalry”
Samuel Johnson

 

De website www.connectvermeer.org is in 2017 ontwikkeld door drie
grote Vermeer-musea: de National Gallery of Art in Washington, het
Louvre in Parijs en de National Gallery of Art in Dublin. Op deze
interactieve website kan de bezoeker zelf de verschillen en overeen-
komsten ontdekken tussen Johannes Vermeer en zestien tijdgenoten.

Als planeten draaien de Hollandse genreschilders om de lichtgevende
ster in het middelpunt in een denkbeelding zonnestelsel: Johannes
Vermeer. “Vermeer is Licht” schreef de Engelse historicus Simon
Schama al.
Dit zijn de zestien Hollandse genreschilders van interieurstukken uit
de kringen rond Vermeer: Pieter De Hooch, Gabriël Metsu, Gerard Ter
Borch, Frans van Mieris, Nicolaes Maes, Jan Steen, Gerard Dou,
Godfried Schalcken, Cornelis de Man, Michiel van Musscher, Jacob
Ochtervelt, Ludolf de Jongh, Eglon van der Neer, Cornelis Bega,
Quiringh van Brekelenkam en Caspar Netscher.

De website gaat uit van de overtuiging dat Vermeer niet die geniale
eenling was, die in volkomen afzondering zijn meesterwerken schiep,
maar dat hij in verbinding stond met een netwerk van Hollandse
genreschilders die uitblonken in huiselijke scenes van het alledaagse
leven van de gegoede burgerij en inspiratie putten uit elkaars werk.
De site maakt aanschouwelijk hoe Vermeer de inventies, ideeën, onder-
werpen van zijn tijdgenoten in feite gewoon overnam, maar die
vervolgens wel naar een hoger plan tilde en vervolmaakte tot een
absoluut hoogtepunt in de schilderkunst. Kortom: in het “wat” was
Vermeer niet bijster origineel, maar in het “hoe” blonk hij ver boven
alle anderen uit.

De Hollandse genreschilderkunst kende haar hoogste bloei tussen
1650 en 1675, precies de periode waarin Vermeer zijn meesterwerken
schiep. Vermeer stond aan de top van de pyramide van de vele kunst-
schilders die in de Hollandse steden tijdens de Gouden Eeuw werkzaam
waren. Vandaag de dag geldt Vermeer als de meester van die genre-
schilderkunst. De genreschilderkunst was een Hollandse uitvinding.
De Republiek der Zeven Verenigde Provinciën had zich “verlaten”
verklaard van de Spaanse koning en de politieke macht kwam bij de
burgerij te liggen. Dat nieuwe zelfbewustzijn wordt weerspiegeld in
de Hollandse genreschilderkunst, waarbij het dagelijks leven van de
gegoede burgerij zelf het favoriete thema voor kunstschilders werd.

Vermeer keek heel goed naar het werk van de anderen en wat hij goed
en interessant vond in hun werk, nam hij over. Om er vervolgens met
zijn eigen “fotografische camera obscura”- schilderstijl zijn eigen
draai aan te geven.
Door de onderlinge concurrentie, rivaliteit én inspiratie stuwden de
genreschilders elkaar op naar een steeds hoger niveau. Juist door de
hoge kwaliteit van hun werk, staande op hun schouders als het ware,
kon Vermeer die absolute top in de Hollandse genreschilderkunst
bereiken.

Achter de website ligt de aanname dat competitie en rivaliteit de
motor is achter alle groei, vooruitgang en kwaliteit. En dat dat ook
zou gelden voor Vermeer. Voor mij is dat slechts de helft van het
verhaal.
De beeld-ideeën van scenes uit het dagelijks leven van de gegoede
burgerij waren inderdaad al door anderen in wisselwerking en onder-
linge rivaliteit en competitie ontwikkeld en verfijnd. En Vermeer
maakte zelf ook deel uit van die kring van rivaliserende genre-
schilders.

Toch is Vermeer “anders” dan de anderen. Alsof hij put uit een
andere bron. De anderen waren allemaal meesterschilders. Maar
Vermeer was meer dan een schilder, hij was ook een “fotograaf”
avant la lettre. Hij maakte gebruik van een camera obscura bij het
ontwerpen en vervaardigen van zijn schilderijen en dat maakt het
grote verschil met zijn tijdgenoten. Dat was zijn “Think Different”
à la Steve Jobs van Apple. Zijn meesterzet, zijn “gedachten-sprong”.
Meerdere schilders gebruikten de camera obscura als hulpmiddel, ook
dat was op zichzelf niet nieuw.
Het vernieuwende van Vermeer was dat hij als schilder zijn hele
stijl en beeldtaal baseerde op de camera obscura, Met name in de
weergave van het licht. Daardoor zien zijn schilderijen er totaal
anders uit dan die van zijn tijdgenoten.

Juist door op deze website de schilderijen van Vermeer te verge-
lijken met die van zijn tijdgenoten wordt inzichtelijk hoe bijzonder
en uniek Vermeers schilderkunst is. Wat een Vermeer een “Vermeer”
maakt. Wat de verschillen en overeenkomsten zijn met zijn tijd-
genoten. Welke picturale kwaliteiten Vermeer-schilderijen zo tover-
achtig mooi maken.

Wat meteen opvalt in een museumzaal met een Vermeer tussen zijn
tijdgenoten is het licht, de heldere kleuren en de fotografische
“look” van Vermeer. Maar van dat alles bovenal het stralende licht……..
De Vermeers ogen als lichtgevende beelden. En Vermeer had als geen
ander oog voor abstractie. Het zijn de abstracte picturale kwali-
teiten van zijn beelden, die ze die magische zuiverheid en harmonie
meegeven.

Caspar Netscher en Johannes Vermeer – De Kantkloster
Verschil in kadrering; close-up in plaats van totaal-shot, wat
de intensiteit van concentratie versterkt. En het koele daglicht.

Pieter De Hooch en Johannes Vermeer – Goudweegster/Dame met Weeg-
schaal. Verschil in weergave en stemming van het licht. De Vermeer
heeft ook diepere lagen van betekenis en spiritualiteit.

Cornelis de Man en Johannes Vermeer – Geleerde/De Geograaf
Verschil in weergave en regie van het licht. En Vermeer drukt
ook hier meer een Idee uit. De concentratie van het denken en
waarnemen van de geleerde dat tot een nieuw inzicht leidt.
De Rede van de Verlichting.

Gerrit Dou en Johannes Vermeer – Clavecimbelspeelster
Alles blijft “groot gezien” bij Vermeer, Dou verliest zich in
overbodige details als fijnschilder. Naast de kalme rust en orde
van Vermeer ogen al zijn tijdgenoten rommelig en onrustig. Vermeer
heeft een kenmerkende heldere en krachtige vlakverdeling.

Gerard Ter Borch en Johannes Vermeer – Briefschrijvende Dame
Ter Borch is een fantastische figuurschilder maar
Vermeer zet zijn figuren overtuigender in de ruimte.
En bij Vermeer is er steeds die raadselachtige stilte……

Gabriel Metsu en Johannes Vermeer –
Briefschrijvende Jongeman en Clavecimbelspeelster
Gabriel Metsu komt van alle genreschilders in zijn beste momenten
het dichtst bij Vermeer. Hier valt de overeenkomst in het
compositieschema en geometrische `mondrianeske`ordening op.

Michiel van Musscher en Johannes Vermeer – De Schilder in zijn
Atelier Ook hier oogt de van Musscher rommelig en onrustig naast
de Vermeer. En ook hier overtuigt Vermeer veel meer in zijn weergave
van het licht, de ruimtelijke illusie en de monumentale compositie.

Op een bepaalde manier lijken Vermeer schilderijen losgezongen te
zijn van zijn tijdgenoten, als bloemen, die uit zichzelf zijn gaan
bloeien. Ja, de invloed van anderen is zichtbaar, maar de kunst-
historicus Friedländer verwoordde het treffend: “Vermeer is de
nachtegaal onder de mussen”. De schoonheid van Vermeer is van een
geheel andere, klassieke, tijdloze orde als die van zijn tijdge-
noten. Vermeer ontstijgt zijn eigen tijd, waar de anderen kinderen
van hun tijd gebleven zijn. Ieder op zijn eigen wijze meesterlijk,
maar toch meer gedateerd.

“A flower does not think
of competing to
the flower next to it.
It just blooms”