Johannes Vermeer – De Signaturen

De “definitieve” signatuur van Vermeer in zijn rijpe werk is een
juweel op zich. Het monogram van de I, de V en de M inéén is als een
logo voor de schilderkunst van Vermeer.

“Everything you do
is a signature of yourself.
So sign it with style”

25 van de 35 algemeen geaccepteerde Vermeers dragen een signatuur.
Vier in het verleden vermelde signaturen zijn heden ten dage niet
meer zichtbaar. Drie schilderijen droegen ooit de signatuur van andere
kunstenaars, alvorens correct aan Vermeer toegeschreven te worden.
Slechts drie signaturen worden vergezeld van een datering.

Ook in zijn signatuur zien we Vermeers zoektocht naar klassieke vol-
maaktheid, die zo kenmerkend is voor zijn oeuvre. Het zoeken naar de
ultieme signatuur, als een vormgever op zoek naar de ideale vorm.
Als een soort logo bijna.

De ultieme signatuur van Vermeer oogt als een monogram in strakke
Romeinse drukwerkletters met daarachter meer vloeiende, cursief
geschilderde handschriftletters. Dit vind ik zijn mooiste signatuur.

Op de website Essential Vermeer van Jonathan Janson is deze fac-
simile te vinden van alle signaturen op 25 Vermeer-schilderijen.

De signatuur krijgt bijna iets van een zegel, een stempel, een car-
touche in drukwerkletters, met name de kapitalen M, V en I van het
monogram in een Romeins/latijns lettertype, dat doet denken aan het
huidige klassieke Times New Roman-lettertype.
Het lijkt aannemelijk dat het gebruik van het Romeinse lettertype in
het monogram iets zegt over het streven van de kunstenaar Vermeer om
zijn kunst te verbinden met de waarden van de kunst uit de Klassieke
Oudheid. De cursieve e’s en r’s van Vermeers signaturen zijn ontleend
aan een unieke schrijftrant ontwikkeld in de Renaissance, bekend als
“cursiva humanistica”.

In 1509, Luca Pacioli published Divina Proportione (“Divine Propor-
tions”) in which he discussed mathematical proportions and their
applications to geometry, perspective, architecture and the Roman
letter alphabet. Pacioli’s alphabet, based on the work of Leonardo
da Vinci, met a widespread demand for those who wanted to know how
to construct “perfect” Roman letters.
While there is no evidence that Vermeer knew any of these texts we
might imagine that Pacioli’s description of his own volume was well
suited to the Dutch artist’s temperament: “A work necessary for all
the clear-sighted and inquiring human minds, in which everyone who
loves to study philosophy, perspective, painting, sculpture, archi-
tecture, music and other mathematical disciplines will find a very
delicate, subtle and admirable teaching and will delight in diverse
questions touching on a very secret science.”
Bron: Essential Vermeer website


De spreuk op het lid van het clavecimbel op de Muziekles uit de
Royal Collection in Londen laat zien dat Vermeer bekend was met het
Romeinse lettertype en Latijnse teksten.
Musica Letitiae Comes Medicina Dolorum: Muziek is de Metgezel van
de Vreugde en het Medicijn voor het Lijden.

In vergelijking met andere Hollandse genre schilders variëren de
signaturen van Vermeer aanzienlijk in positie, relatieve grootte
en vormgeving. Gezien zo’n ongebruikelijke variatie moet het vast-
leggen van zijn naam op zijn werk voor Vermeer een bijzondere
betekenis hebben gehad.

Vermeer streefde meer naar een monogram in drukletters, alsof die
gestempeld/gedrukt was, dan naar een zwierige met losse hand ge-
schilderde signatuur. Net zoals hij zijn schilderijen eruit wilde
laten zien als licht-afdrukken van het licht zelf. De boekdrukkunst
bestond al lang in de 17e eeuw , de fotografie als langs chemische
weg verkregen lichtafdruk zou pas 200 jaar later uitgevonden worden
in de 19e eeuw.

Letterkeuze in monogram: het was voor de hand liggend geweest om te
kiezen voor de hoofdletter V van Vermeer in zijn monogram. Maar wel-
licht vond Vermeer de V een te wankele en “onrustige” letter, omdat
die maar op één punt rust. De M in de naam Vermeer is veel rustiger
en stabieler en past in een rechthoekige vierkant, en weerspiegelt
zo het favoriete formaat van zijn schilderijen.
Het monogram bevat in wezen drie letters: I, M en V. De V zit
ingebed in de M: Ioannis Ver-Meer.

Vermeer besteedde veel aandacht aan zijn signatuur. Aandacht maakt
alles mooier. Zijn signatuur heeft de zeggenskracht van een state-
ment: de combinatie van “imitatie van machine” (drukletters) en
“vrije hand” (schrijfletters). Ook zijn schilderkunst is een combi-
natie van “imitatie van machine” (camera obscura) en “vrije hand”
(losse penseelvoering). Deze signatuur is van De Liefdesbrief,
Rijksmuseum Amsterdam.

Alleen op het kleine paneel Meisje met Rode Hoed uit Washington
heeft hij met een zuiver monogram gesigneerd op het wandtapijt
in de achtergrond.

De handtekening van Vermeer op documenten verschilt duidelijk van
zijn kunstenaar-signatuur op zijn schilderijen. Het verschil doet
denken aan het verschil tussen handschrift en drukwerk.
Deze handtekening van Vermeer is afkomstig uit een notariële akte
voor een schuld van 250 gulden die Vermeer’s vader in 1648 had
laten opstellen samen met een zeekapitein Johan van Santen.
De signatuur is van De Liefdesbrief uit het Rijksmuseum Amsterdam.

De Vermeer-signatuur op de Gitaarspeelster in Kenwood House, Londen
ligt verborgen in de schaduw bij het raamgordijn.

“Stempel”-vormige signaturen bestaan al sinds de oudheid. In het
oud-Egyptische hiëroglyfen-schrift werd de naam van de farao ge-
schreven in een cartouche, zoals de koningsnaam van Ramses II op
de muren van zijn tempel in Abu Simbel.

Oud-chinese inktschilderingen werden voorzien van rode stempel-
merken, zoals dit exemplaar in het Metropolitan Museum of Art
in New York.

De Weense kunstenaar Egon Schiele (1890-1918) signeerde zijn werk
met een handgeschilderde stempel-achtige signatuur, geïnspireerd
door Japanse signatuur-stempels.

Jonathan Janson onderscheidt vier type Vermeer-signaturen, Type c
geldt als de klassieke Vermeer-signatuur en is te vinden op De
Liefdesbrief en de Gitaarspeelster. Type d staat op de landkaart
in De Schilderkunst in Wenen. Type a op het Slapend Meisje in New
York en Het Straatje in Amsterdam. Type b op Martha en Maria in
Edinburgh en De Koppelaarster in Dresden.

Op de meeste afbeeldingen in dit blogstukje is de Vermeer-
signatuur weergegeven in lichtgeel, om de “leesbaarheid” te
vergroten in het schilderij.

Op Het Glas Wijn in Braunschweig is de kleine signatuur terug te
vinden in het glas-in-lood raam.

Op De Geograaf in Frankfurt staat een dubbele signatuur, op de
kastdeur en op de achtergrond-muur, met datering in Romeinse
letter-cijfers (1669). Het schilderij is een van de enige drie
Vermeers met een datering bij de signatuur, naast De Astronoom
uit het Louvre in Parijs en De Koppelaarster in Dresden.

Op YouTube is deze video te zien met signaturen van hedendaagse
celebrities: