Vermeer – Pointillisme en Pixels in de Schilderkunst

Vermeer hanteert in zijn schilderijen soms een pointillistische
schildertechniek van verfstipjes in de hooglichten, die het licht
tot sprankelen brengen. Er is een verwantschap met het impressionis-
tische pointillisme van Georges Seurat en de moderne “digitale”
pixel-schildertechniek van Chuck Close.

“Some say they see
poetry in my paintings.
I only see science”
Georges Seurat

De pointillistische techniek, die zo kenmerkend is voor schilderijen
van Vermeer, is een aanwijzing dat hij waarschijnlijk gebruik maakte
van een camera obscura als hulpmiddel om zijn beelden te componeren.
Diffuse hooglichten als in de broden in het stilleven van Het Melk-
meisje kunnen verschijnen in een deels onscherp gesteld beeld op het
matglas van een camera obscura.


Soortgelijke pointillé-verfstippen in de hooglichten zijn ook te zien
op de in het morgenlicht glinsterende haringboten in het spiegelende
water bij de Rotterdamse Poort en het gebladerte van de bomen in het
Gezicht op Delft. Met name Het Gezicht op Delft doet heel impressio-
nistisch aan, door het uitbundige gebruik van lichtstippen/
pointillé‘s, kenmerkend voor de periode rond 1660 van Vermeer, de
vroege meesterwerken, waartoe ook Het Melkmeisje behoort.


In zijn latere werken als de Staande Clavecimbelspeelster uit Londen
en de Dentellière uit het Louvre in Parijs, ontstaan in de periode
rond 1670, maakt Vermeer veel spaarzamer en delicater gebruik van
pointillé’s en laat hij kant, linten en garendraden fonkelen als
oplichtende edelstenen nat-in-nat ingebed in gladde email-achtige
verflagen.


Een hedendaagse variant van pointillé’s zijn digitale pixels. Wat
opvalt als Vermeer-beelden “verpixeld” worden, is dat zijn krachtige
composities moeiteloos overeind blijven. Vermeer was niet alleen
een meester van het licht, maar ook een grootmeester in de beeld-
compositie.

De Franse impressionist Georges Seurat (1859-1891) ontwikkelde een
op de wetenschappelijke kleurenleer gebaseerde schildermethode om
nieuwe kleuren te creëren door onvermengde verfstippen zo naast
elkaar te plaatsen dat de kleuren van een afstand bezien door het
oog van de beschouwer zelf “gemengd” worden, in plaats van eerst
op traditionele wijze door de schilder met verf gemengd te worden
op het palet.
Deze kunststroming zou de geschiedenis ingaan als het Pointillisme.
Bekende pointillisten zijn Georges Seurat, Paul Signac, Theo van
Rijsselberghe.

Une Dimanche d’été à la Grande Jatte is een van de meesterwerken
van het pointillisme van Georges Seurat. De intuitieve lichtstippen
van Vermeer om in verf sprankelend licht te suggereren worden bij
Seurat de basis van een geheel eigen schilderstijl/methode. Een be-
kende uitspraak van Seurat is: “Some say they see poetry in my
paintings. I only see science”. Voor de zeventiende-eeuwer Vermeer
waren kunst en wetenschap ook meer één discipline dan in deze tijd.
Optica (camera obscura) en schilderkunst lagen voor Vermeer in el-
kaars verlengde, net als voor Seurat een wetenschappelijke kleuren-
leer aan zijn kunst ten grondslag lag. Vermeer’s interieurs zijn een
soort “Wunderkammers” van een kunstenaar/onderzoeker op zoek naar
schoonheid. Ontstaan in zijn “licht-laboratorium”, gedreven door
nieuwsgierigheid en verwondering.

In de huidige tijd bouwt de Amerikaanse fotorealistische schilder
Chuck Close uit New York zijn portretten op met geschilderde pixels.
In zijn werk komen polaroid-fotografie, digitale pixelbeelden en
schilderkunst samen. Elke pixel is hier een klein abstract schil-
derijtje op zichzelf.

Natura Artis Magistra. Zoals zo vaak is de natuur de leermeesteres
van de kunst. Zoals zonlicht door beukenbladeren schijnt en een
eindeloze variatie van groene licht- en kleurvlekjes tevoorschijn
tovert, is pointillisme een van de zichtbare natuur zelf afgeleide
visie en schilderstijl.

Of zoals jonge sterren fonkelen in een open sterrenhoop in een
nevel als NGC 602 in de Kleine Magelhaese Wolk aan de zuidelijke
sterrenhemel of zonlicht dat lichtvonken doet dansen op de golven
van het water in de zee op een zomerse dag.

Op YouTube is deze video over het pointillisme van Georges Seurat
te zien aan de hand van zijn meesterwerk Dimanche d’été à la
Grande Jatte: