“Connect Vermeer” website – Vermeer en zijn Tijdgenoten

De website connectvermeer.org is een interactieve website die de
bezoeker het netwerk laat ontdekken tussen Johannes Vermeer en zijn
tijdgenoten, zoals Pieter De Hooch, Gerard Ter Borch en Gabriël Metsu.
Een verhaal over rivaliteit en inspiratie.

“Whatever makes a distinction
produces rivalry”
Samuel Johnson

 

De website www.connectvermeer.org is in 2017 ontwikkeld door drie
grote Vermeer-musea: de National Gallery of Art in Washington, het
Louvre in Parijs en de National Gallery of Art in Dublin. Op deze
interactieve website kan de bezoeker zelf de verschillen en overeen-
komsten ontdekken tussen Johannes Vermeer en zestien tijdgenoten.

Als planeten draaien de Hollandse genreschilders om de lichtgevende
ster in het middelpunt in een denkbeelding zonnestelsel: Johannes
Vermeer. “Vermeer is Licht” schreef de Engelse historicus Simon
Schama al.
Dit zijn de zestien Hollandse genreschilders van interieurstukken uit
de kringen rond Vermeer: Pieter De Hooch, Gabriël Metsu, Gerard Ter
Borch, Frans van Mieris, Nicolaes Maes, Jan Steen, Gerard Dou,
Godfried Schalcken, Cornelis de Man, Michiel van Musscher, Jacob
Ochtervelt, Ludolf de Jongh, Eglon van der Neer, Cornelis Bega,
Quiringh van Brekelenkam en Caspar Netscher.

De website gaat uit van de overtuiging dat Vermeer niet die geniale
eenling was, die in volkomen afzondering zijn meesterwerken schiep,
maar dat hij in verbinding stond met een netwerk van Hollandse
genreschilders die uitblonken in huiselijke scenes van het alledaagse
leven van de gegoede burgerij en inspiratie putten uit elkaars werk.
De site maakt aanschouwelijk hoe Vermeer de inventies, ideeën, onder-
werpen van zijn tijdgenoten in feite gewoon overnam, maar die
vervolgens wel naar een hoger plan tilde en vervolmaakte tot een
absoluut hoogtepunt in de schilderkunst. Kortom: in het “wat” was
Vermeer niet bijster origineel, maar in het “hoe” blonk hij ver boven
alle anderen uit.

De Hollandse genreschilderkunst kende haar hoogste bloei tussen
1650 en 1675, precies de periode waarin Vermeer zijn meesterwerken
schiep. Vermeer stond aan de top van de pyramide van de vele kunst-
schilders die in de Hollandse steden tijdens de Gouden Eeuw werkzaam
waren. Vandaag de dag geldt Vermeer als de meester van die genre-
schilderkunst. De genreschilderkunst was een Hollandse uitvinding.
De Republiek der Zeven Verenigde Provinciën had zich “verlaten”
verklaard van de Spaanse koning en de politieke macht kwam bij de
burgerij te liggen. Dat nieuwe zelfbewustzijn wordt weerspiegeld in
de Hollandse genreschilderkunst, waarbij het dagelijks leven van de
gegoede burgerij zelf het favoriete thema voor kunstschilders werd.

Vermeer keek heel goed naar het werk van de anderen en wat hij goed
en interessant vond in hun werk, nam hij over. Om er vervolgens met
zijn eigen “fotografische camera obscura”- schilderstijl zijn eigen
draai aan te geven.
Door de onderlinge concurrentie, rivaliteit én inspiratie stuwden de
genreschilders elkaar op naar een steeds hoger niveau. Juist door de
hoge kwaliteit van hun werk, staande op hun schouders als het ware,
kon Vermeer die absolute top in de Hollandse genreschilderkunst
bereiken.

Achter de website ligt de aanname dat competitie en rivaliteit de
motor is achter alle groei, vooruitgang en kwaliteit. En dat dat ook
zou gelden voor Vermeer. Voor mij is dat slechts de helft van het
verhaal.
De beeld-ideeën van scenes uit het dagelijks leven van de gegoede
burgerij waren inderdaad al door anderen in wisselwerking en onder-
linge rivaliteit en competitie ontwikkeld en verfijnd. En Vermeer
maakte zelf ook deel uit van die kring van rivaliserende genre-
schilders.

Toch is Vermeer “anders” dan de anderen. Alsof hij put uit een
andere bron. De anderen waren allemaal meesterschilders. Maar
Vermeer was meer dan een schilder, hij was ook een “fotograaf”
avant la lettre. Hij maakte gebruik van een camera obscura bij het
ontwerpen en vervaardigen van zijn schilderijen en dat maakt het
grote verschil met zijn tijdgenoten. Dat was zijn “Think Different”
à la Steve Jobs van Apple. Zijn meesterzet, zijn “gedachten-sprong”.
Meerdere schilders gebruikten de camera obscura als hulpmiddel, ook
dat was op zichzelf niet nieuw.
Het vernieuwende van Vermeer was dat hij als schilder zijn hele
stijl en beeldtaal baseerde op de camera obscura, Met name in de
weergave van het licht. Daardoor zien zijn schilderijen er totaal
anders uit dan die van zijn tijdgenoten.

Juist door op deze website de schilderijen van Vermeer te verge-
lijken met die van zijn tijdgenoten wordt inzichtelijk hoe bijzonder
en uniek Vermeers schilderkunst is. Wat een Vermeer een “Vermeer”
maakt. Wat de verschillen en overeenkomsten zijn met zijn tijd-
genoten. Welke picturale kwaliteiten Vermeer-schilderijen zo tover-
achtig mooi maken.

Wat meteen opvalt in een museumzaal met een Vermeer tussen zijn
tijdgenoten is het licht, de heldere kleuren en de fotografische
“look” van Vermeer. Maar van dat alles bovenal het stralende licht……..
De Vermeers ogen als lichtgevende beelden. En Vermeer had als geen
ander oog voor abstractie. Het zijn de abstracte picturale kwali-
teiten van zijn beelden, die ze die magische zuiverheid en harmonie
meegeven.

Caspar Netscher en Johannes Vermeer – De Kantkloster
Verschil in kadrering; close-up in plaats van totaal-shot, wat
de intensiteit van concentratie versterkt. En het koele daglicht.

Pieter De Hooch en Johannes Vermeer – Goudweegster/Dame met Weeg-
schaal. Verschil in weergave en stemming van het licht. De Vermeer
heeft ook diepere lagen van betekenis en spiritualiteit.

Cornelis de Man en Johannes Vermeer – Geleerde/De Geograaf
Verschil in weergave en regie van het licht. En Vermeer drukt
ook hier meer een Idee uit. De concentratie van het denken en
waarnemen van de geleerde dat tot een nieuw inzicht leidt.
De Rede van de Verlichting.

Gerrit Dou en Johannes Vermeer – Clavecimbelspeelster
Alles blijft “groot gezien” bij Vermeer, Dou verliest zich in
overbodige details als fijnschilder. Naast de kalme rust en orde
van Vermeer ogen al zijn tijdgenoten rommelig en onrustig. Vermeer
heeft een kenmerkende heldere en krachtige vlakverdeling.

Gerard Ter Borch en Johannes Vermeer – Briefschrijvende Dame
Ter Borch is een fantastische figuurschilder maar
Vermeer zet zijn figuren overtuigender in de ruimte.
En bij Vermeer is er steeds die raadselachtige stilte……

Gabriel Metsu en Johannes Vermeer –
Briefschrijvende Jongeman en Clavecimbelspeelster
Gabriel Metsu komt van alle genreschilders in zijn beste momenten
het dichtst bij Vermeer. Hier valt de overeenkomst in het
compositieschema en geometrische `mondrianeske`ordening op.

Michiel van Musscher en Johannes Vermeer – De Schilder in zijn
Atelier Ook hier oogt de van Musscher rommelig en onrustig naast
de Vermeer. En ook hier overtuigt Vermeer veel meer in zijn weergave
van het licht, de ruimtelijke illusie en de monumentale compositie.

Op een bepaalde manier lijken Vermeer schilderijen losgezongen te
zijn van zijn tijdgenoten, als bloemen, die uit zichzelf zijn gaan
bloeien. Ja, de invloed van anderen is zichtbaar, maar de kunst-
historicus Friedländer verwoordde het treffend: “Vermeer is de
nachtegaal onder de mussen”. De schoonheid van Vermeer is van een
geheel andere, klassieke, tijdloze orde als die van zijn tijdge-
noten. Vermeer ontstijgt zijn eigen tijd, waar de anderen kinderen
van hun tijd gebleven zijn. Ieder op zijn eigen wijze meesterlijk,
maar toch meer gedateerd.

“A flower does not think
of competing to
the flower next to it.
It just blooms”

Vermeer en Nicolaes Maes – “Girl Asleep at a Table”

Gezien op donderdag 12 december 2019: expositie Nicolaes Maes in
het Mauritshuis in Den Haag. Slapende vrouwen komen regelmatig voor
in de schilderijen van Nicolaes Maes en die invloed is terug te
vinden in het vroege schilderij “Girl Asleep at a Table” van
Johannes Vermeer in New York.

“Life is a deep sleep,
of which love is the dream”
Alfred de Musset

Nicolaes Maes (1634-1693) was een van de origineelste leerlingen
van Rembrandt. Met name met zijn aan het begin van zijn carrière
geschilderde genrestukken had hij een duidelijk aanwijsbare
invloed op Johannes Vermeer en Pieter De Hooch. Onder andere met
het Doorkijkje, waarin De Hooch zich zou specialiseren. En zijn
slapende figuren die Vermeer inspireerden tot zijn Girl Asleep at
a Table in het Metropolitan Museum of Art in New York uit 1657,
een vroege Vermeer dus.

Nicolaes Maes is vooral bekend van zijn slapende oude vrouwen en
luistervinkjes. Bijvoorbeeld in The Idle Servant in de National
Gallery in Londen. Bij Vermeer lijkt de vrouw een als dame geklede
dienstmeid te zijn, die dronken in slaap gevallen is. Maar Vermeer
houdt zich altijd ver van het belerende wijsvingertje van het morele
oordeel. Zijn scenes zijn altijd voor meerdere interpretaties
vatbaar en blijven dus spannender. Bij Maes ligt de boodschap er
voor moderne ogen er wel erg dik bovenop, als een scene uit een
moraliserende klucht.

Op de lijst van de Dissius-veiling uit 1696 staat de Girl Asleep
at a Table van Vermeer nog omschreven als “Een dronke slapende Meyd
aen een Tafel”. Het schilderij ademt de sfeer van “A Woman Left
Lonely” van Janis Joplin. In de oorspronkelijke titel van het
schilderij is de vrouw dus niet alleen in slaap gevallen, maar ook
dronken…… Het schilderij roept tussen de doorgaans lichte en blije
schilderijen in Vermeers oeuvre een meer droevige en melancholische
stemming op.

In de Slapende Oude Vrouw uit het Museum voor Schone Kunsten in
Brussel van Nicolaes Maes is nog duidelijk de invloed van zijn
leermeester Rembrandt zichtbaar. Maar Maes gaat wel zijn eigen weg
in zijn thematiek en composities, in het genre van het interieurstuk.

Wegdommelende en slapende oude vrouwen en mannen komen geregeld voor
in de schilderijen van Nicolaes Maes. Opvallend vaak boven een boek
of een glas wijn….

Voor figuren op genrestukken uit de 17de eeuw geldt: wie in slaap valt,
is de klos. Ook bij Jan Steen, bijvoorbeeld, worden wegdommelende
vrouwen steevast bestolen of bespot. Vaak bevatten zulke schilderijen
een les. Slapen staat gelijk aan luiheid en die luiheid lokt narigheid
uit. Ook bij Maes komen figuren die in slaap gevallen zijn er nogal eens
slecht van af. Op zijn beroemdste schilderij, Het gebed zonder end,
besteelt een katje een biddende oude vrouw, en op Slapende man en zakken-
rolster wordt een voornaam heertje gerold door een dame, die daarnet
nog het glas met hem hief. Ook hier zien we een les, alleen nu niet over
luiheid, maar over onmatigheid (dronkenschap).

Het schilderij The Account Keeper, 1656 van Nicolaes Maes uit het Saint
Louis Art Museum is geschilderd in een ander licht, dan we van Maes
als leerling van Rembrandt gewend zijn. Het heeft elementen die aan
Vermeer doen denken: het koele daglicht dat deze interieurscene
verlicht is ongewoon voor Maes, maar typisch voor Vermeer. De
gedetailleerde landkaart op de achterwand weerspiegelt ook Vermeers
voorliefde voor cartografie. De pose van de oude in slaap gedommelde
boekhoudster doet ook denken aan de mooie jonge vrouw in het vroege
Girl Asleep at a Table van Vermeer in het Metropolitan in New York.
Maes was als leerling van Rembrandt vertrouwd met het warme licht
van Rembrandt, maar ook Maes zoekt hier naar een ander, helderder
licht, het koele daglicht, waarin Vermeer de absolute grootmeester
zou worden.

Een andere link met Vermeer is het trompe l’oeil gordijn voor een van
Maes’ Luistervink-schilderijen, dat doet denken aan eenzelfde kunst-
greep van Vermeer in zijn Briefleserin in Dresden.

De luistervinkjes van Maes zijn zeer geliefd; voorstellingen waarin is
te zien hoe de vrouw des huizes haar dienstmeid betrapt met een vrijer.
Schalks en samenzweerderig kijkt mevrouw ons aan, met haar vinger op
de lippen trekt ze de aandacht van de kijker én maant tot stilte. Uit
het Dordrechts Museum, de Guildhall Art Gallery en het Wellington
Museum (beide Londen) komen prachtige luistervinken.
Op Maes’ schilderijen is iedereen iedereen voortdurend aan het beloeren.
De reeks Luistervink-werken lijken verschillende scènes uit één klucht.
Het thema van het voyeurisme in de Luistervink-schilderijen van Maes
is op een subtielere manier ook terug te vinden bij Vermeer. Bij
Vermeer is echter meestal de beschouwer zelf de voyeur. .

Het typerende Maes-rood zit ook in dit Naaistertje uit de Guildhall
Art Gallery in Londen. Kenmerkend is het Rood in de schilderijen van
Maes, zijn lievelings-kleurakkoord is rood-zwart-wit.
Ultramarijnblauw en citroengeel waren de koningskleuren voor Vermeer.

Vermeer kiest in zijn Dentellière in het Louvre in Parijs voor een
veel effectievere afsnijding van de compositie en kadrering om de
concentratie van het speldenwerk van de jonge vrouw zichtbaar en
voelbaar te maken.

“We are such stuff
as dreams are made on
and our little life
is rounded with a sleep”
William Shakespeare

In deze YouTube-video een rondleiding langs de vijf Vermeers in het
Metropolitan Museum of Art in New York door de voormalige conservator
Walter Liedtke, beginnend met Vermeers “Girl Asleep at a Table”.

De melancholie van “A Woman Left Lonely” van Janis Joplin is te
horen op YouTube:

Vermeer en Richard Learoyd – “De Magie van de Camera Obscura”

Gezien in Fotomuseum Den Haag op donderdag 12 december 2019:
“Richard Learoyd – De Magie van de Camera Obscura”. Een mooi
voorbeeld van “Slow Photography”: fotograferen met een
camera obscura. Ook Vermeer maakte als schilder gebruik van
een camera obscura.

“Life is a miracle
unfolding
in slow motion”

De Britse beeldend kunstenaar Richard learoyd (1966) foto-
grafeert met een camera obscura, die hij zelf heeft gebouwd.
Deze enorme camera, waarmee hij de afgelopen twintig jaar
foto’s heeft gemaakt, werkt volgens een eeuwenoude optische
techniek en produceert levensgrote fotografische werken in
een oplage van één.

In een tijd waarin foto’s lukraak en in overvloed worden
genomen, hebben Learoyds unieke beelden een haast betoverende
aantrekkingskracht als een vorm van “slow photography”.
De personen op zijn buitengewoon heldere portretten lijken te
leven in een verstilde wereld en stralen een dromerige schoon-
heid en kalmte uit, als een zacht oplichtend stilleven.

Richard Learoyd heeft zijn enorme camera obscura zelf gebouwd.
In zijn studio in Londen is de camera obscura een kamer in een
kamer. Door het formaat van het papier dat hij hierin kan be-
lichten zijn de foto’s vaak levensgroot of zelfs meer dan
levensgroot.

Het maakproces is enorm tijdrovend, zowel wat betreft de opname
als de voorbereiding. Het is daarom niet verwonderlijk dat hij
slechts een tiental foto’s per jaar maakt. Vermeer’s productie
lag niet hoger dan één à twee schilderijen per jaar.


Door het gebruik van een 750 mm lens in de opening van zijn
camera obscura vergroot hij het beeld zover dat het voorbij
gaat aan wat het menselijk oog kan zien. Het resultaat zijn
foto’s met een hoge mate van intensiteit, geringe scherpte-
diepte en zonder enige korrel. Omdat het een rechtstreekse
lichtafdruk is, zonder kwaliteitsverlies door tussenstappen,
blijft de schoonheid van het licht betoverend aanwezig.


In vele opzichten toont Learoyd zich schatplichtig aan de
schilderkunst. Niet alleen vanwege de unieke originelen en
het formaat van het werk, of de trage werkwijze maar ook
vanwege de onderwerpskeuze – niet voor niets richt hij zich
op de traditionele genres van de schilderkunst: landschap,
portret en stilleven. Hij “schildert” in zijn foto’s door de
manier waarop hij met licht omgaat, aandacht voor stofuitdruk-
king heeft en in zijn beelden de verstilling opzoekt.

Richard Learoyds zelfgebouwde camera obscura is een verfijnde
versie van het oorspronkelijke logge instrument. In zijn
variant van het oude apparaat is de magie behouden gebleven:
zowel het maken als het bekijken van zijn foto’s vereist een
trage, aandachtige blik en een contemplatieve houding die in
contrast staat met de vluchtige manier waarop we de wereld
normaliter observeren en fotograferen.


In opperste concentratie zoekt Learoyd naar de juiste composi-
tie. Daarna hangt hij een vel lichtgevoelig papier (Ilfochrome)
aan de achterwand van zijn camera. Zo creëert hij een direct
positieve afdruk – door deze arbeidsintensieve methode kan
Learoyd foto’s maken die unieke licht- en kleureigenschappen
hebben. Niets in Richard Learoyds foto’s is aan het toeval
overgelaten. Het lichtbeeld van de camera obscura heeft een
geheel eigen betoverende magie, die ook terug te zien is in de
schilderijen van Vermeer.

Met de camera obscura-foto’s van Richard Learoyd in het Foto-
museum in Den Haag nog op mijn netvlies ben ik in het Maurits-
huis naar Vermeer’s Meisje met de Parel gaan kijken en daar valt
mij meteen een treffende optische gelijkenis op met de foto’s
van Richard Learoyd: “she is made of light”. Tussen de twee Ter
Borg-schilderijen oogt het meisje van Vermeer als een stralend
lichtbeeld.


Met name het gezicht van Vermeers meisje met die delicate rozige
incarnaat-tonen, kleurovergangen en subtiel vervagende contouren
oogt heel fotografisch. Dezelfde zachte vloei en ‘smeltende’
floers van het licht, zoals je die in een camera obscura ziet.
Een door een lens weergegeven lichtbeeld in een donkere kamer
heeft een heel eigen sfeer en beeldeigenschappen. Vermeer wist
in zijn schilderijen de betoverende magie en eigen schoonheid
van de camera obscura meesterlijk te vertalen in verf.

Op YouTube is deze video te zien:
“Richard Learoyd takes us inside his giant home made camera”:

Robby Müller en Johannes Vermeer – Masters of Light

Gezien op donderdag 14 november 2019 op NPO 2 : documentaire “Living the
Light” van Claire Pijman over de Nederlandse filmcameraman Robby Müller,
die net als Vermeer en Hopper wordt beschouwd als een “Master of Light”.

“To love beauty
is to see light”
Victor Hugo

Robby Müller (1940-2018) was een van de beste filmcameramannen van de
twintigste eeuw. Hij werkte onder meer samen met grote regisseurs als
Wim Wenders, Jim Jarmusch en Lars von Trier.

Het werk van deze Nederlandse filmcameraman is vaak vergeleken met
de schilderijen van Vermeer en Hopper, die ook beiden meesters van het
licht waren.
Wat ze gemeenschappelijk hebben is het meesterlijk gebruik van naturel
beschikbaar licht om een bepaalde sfeer en gevoelsstemming op te roepen
in alledaagse scènes.

Sleutelscène in de film Paris Texas van Wim Wenders is de scène met
Nastassja Kinski in een Peep-Show. Voyeurisme is ook een element in
schilderijen van Vermeer en Hopper: kijken naar een vrouw, die zich
onbespied waant, net als de kijker zelf.

Nastassja Kinski in Paris Texas: “I don’t want to talk either sometimes.
I just like to stay silent. I’m a real good listener.” Het zouden woorden
van Vermeer zelf kunnen zijn. Luisteren en kijken is vaak interessanter
dan praten en doen.

Het heldere daglicht in Vermeers Soldaat en Lachende Meisje roept samen met
het half open gezette raamvenster het gevoel op van een stralende lente-
ochtend in een scène van een prille ontluikende liefde.
Het schemerachtige licht in diens Vrouw met Weegschaal past bij de
sfeer van de scène, waar in het mystieke avondlicht van het Laatste Oordeel
de ziel gewogen wordt.

Naast zijn speelfilm-camerawerk nam Müller ook vaak privé Polaroid-foto’s
op zijn roadtrips door Amerika als “foto-schetsboek” om de vele
facetten van de relatie tussen lichtval, camera en fotograaf te
onderzoeken. Hij had een voorliefde voor “the blue hour” tijdens de
invallende schemering, waar natuurlijk daglicht en kunstlicht elkaar
ontmoeten. Polaroids hebben iets schilderachtigs. Deze verstilde momenten
en composities laten iets zien van het artistieke oog van Müller aan
het werk.

In deze prachtige Polaroid-foto’s is goed te zien hoe gevoelig hij was
voor het naturel aanwezige licht en hoe hij op zoek was naar de juiste
kadrering. Müller filmde bij voorkeur naturel met het ter plaatse
beschikbare licht, zonder toegevoegd studiolicht.

Intrigerend zijn de losse close up-video’s die hij maakte met zijn privé-
videocamera van glinsterend stromend water, waarin hij de werkelijkheid
op laat lossen in abstracte licht-vlekken, door zijn lens bewust handmatig
onscherp te stellen. Out of focus.

Net zoals Vermeer de optische licht-vormen in de camera obscura vertaalde
in verf. Kijken naar de werkelijkheid als een abstract patroon van
lichtvlekken. Zoals in Vermeer’s Briefschrijvende Dame met Dienstbode
in Dublin.
Vermeer maakte als kunstenaar intuïtief ook graag gebruik van de schilder-
achtige beeldfouten van de primitieve lens in zijn Camera Obscura. Ook
Müller stelde techniek niet boven alles en filmde het liefst alles naturel
in het beschikbare licht om de sfeer te scheppen, die in zijn ogen het
verhaal en gevoel het best ondersteunde en versterkte, en het bijzondere
in het alledaagse naar boven haalde.

Of hij filmt een vrouw die op een balkon zit, gezien door een deur waardoor
zonlicht naar binnen valt. Ze kijkt naar de woeste branding, die tegen de
rotsen beukt. Ergens in de paar seconden die dat shot duurt, verandert het
banale in iets bijzonders. In een scène uit een verhaal.

 

Vooral in de Amerikaanse films van de Duitse regisseur Wim Wenders zoals
Paris Texas (1984) is duidelijk de invloed van de schilderijen van Edward
Hopper aan te wijzen, die de look hebben van filmstills. Hopper is voor
mij een 20e eeuwse Vermeer.

Met name in de slotscene van Paris Texas van Wim Wenders is de invloed
van Hopper duidelijk zichtbaar, met de sfeer van verlatenheid en eenzaamheid,
die tegelijk schrijnend en van grote schoonheid is.

Regisseur Jim Jarmusch over de werkwijze van Robby Müller:
“De manier waarop hij een scène belicht, hangt af van de stemming van die
scène. En de bedoeling van die scène. De gevoelens tussen twee mensen in
een scène geven hem een idee hoe hij de scène wil belichten. Voor Robby
was het belangrijk om eerst te bepalen wat het gevoel is dat het verhaal
teweeg brengt. Op de tweede plaats komen de personages die het verhaal
bevolken en door wier ogen we kijken. En ten derde heb je de beeldtaal
en de verwantschap met al die dingen. Die dingen moeten groeien”.
Deze stills zijn overigens uit de film “To Live and Die in LA” uit 1985
onder regie van William Friedkin.

“There’s a crack in everything,
that’s how the light gets in”
Leonard Cohen

In de openingsscène van het schitterende, essayistische portret dat
Claire Pijman van Müller maakte, laat hij het zonlicht speels door zijn
vingers glijden. Een passend begin, want hij stond bekend als meesterlijk
bespeler van het licht, een Hollandse Meester als Rembrandt en Vermeer.
Müller stelde techniek niet boven alles, het ging hem er vooral om met
licht de juiste sfeer te scheppen in de film, die het verhaal en gevoel
het beste vertelt en uitdrukt.

Op deze website staat een mooie filmbeschrijving van de documentaire
“Living The Light” van Claire Pijman:

Link: https://www.filmhallen.nl/film/living-the-light-robby-muller/

De trailer van Living The Light is te zien op YouTube:

Op YouTube is ook de film “Robby Müller – Master of Light” te zien uit
2016 van het Eye Film-museum in Amsterdam: