\u201cVermeer is de nachtegaal
\n onder de mussen\u201d
\n Max Friedl\u00e4nder<\/p><\/blockquote>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/312.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVeel museumbezoekers valt het op dat in een zaal met Hollandse
\nmeesters een Vermeer meteen \u201cer uit springt\u201d.
\nIn de Vermeer-zaal in het Mauritshuis overstralen Vermeer\u2019s Gezicht
\nop Delft en zijn Meisje met de Parel de toch ook fraaie top-werken
\nvan Ter Borgh, Saenredam, Van Mieris en Van Anraedt.<\/p>\n
Waar zit hem dat nou in ? Of zoals Vermeer-kenner Arthur Wheelock het
\nverwoordt: \u201cWhat makes a Vermeer a Vermeer ?\u201d<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/292.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nWat mij in het algemeen altijd als eerste opvalt is dat een schilderij
\nvan een tijdgenoot \u2013 hoe goed ook – er ineens wat \u201crommelig en onrustig\u201d
\nuit gaat zien naast een Vermeer.
\nVermeer is \u201csuperstrak\u201d in zijn design, zijn composities zijn \u201cgroot
\ngezien\u201d in een heldere, strakke verdeling van grote vlakken. Een
\nklassiek evenwicht, waarin alles tot rust is gekomen en precies op de
\njuiste plek staat.
\nEn natuurlijk het beroemde licht van Vermeer. Die onwaarschijnlijk
\nsubtiele en delicate weergave van licht. Als derde vallen meteen de
\nheldere kleuren op temidden van de \u2013 oneerbiedig gezegd – \u201cbruine
\nsaus\u201d- schilderijen van zijn tijdgenoten.
\nVertrouwd als wij zijn met de fotografie, springen ook de
\n\u201cfotografische\u201d kwaliteiten van Vermeer\u2019s schilderijen in het oog; de
\nlichtweergave, de kadrering, de dieptescherpte, de optische \u201clook\u201d.<\/p>\n
Het beste is echter om een schilderij van Vermeer nader te bekijken in
\neen directe confrontatie met een schilderij van een tijdgenoot in
\neen gelijksoortig onderwerp.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/403.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer en Pieter De Hooch
\nVrouw met Weegschaal: Bij Vermeer is de lichtwerking veel overtuigender,
\nVermeer tilt het onderwerp naar een spiritueler en abstracter nivo:
\nHet schilderij van het Laatste Oordeel geeft het een betekenis van het
\nwegen van de ziel tegenover aardse schatten. De compositie zelf gaat
\nover evenwicht, balans. Het alledaagse krijgt een onalledaagse lading.
\nVermeer gaat gewoon een paar stappen verder dan De Hooch. De vrouwen
\nvan De Hooch ogen ook stijver, verstard, bevroren. De poses van de
\nvrouwen van Vermeer ogen natuurlijker en ontspannen.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/0279.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDe composities van deze twee schilderijen De Hooch\u2019s \u201cPaar met Papegaai\u201d
\nen Vermeer\u2019s Liefdesbrief lijken bijna letterlijk aan elkaar ontleend.
\nHet lijkt erop dat Vermeer voor de overtuigende ruimte- en dieptewerking
\nin zijn interieur-schilderijen veel van de perspectief-constructie van
\nzijn Delftse collega De Hooch heeft geleerd.
\nHet idee voor de compositie komt misschien van De Hooch, maar Vermeer\u2019s
\nuitvoering ervan is superieur. De algehele beeld- en lichtregie is ook
\nsterker en strakker.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/0369.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nWat opvalt tussen De Hoochs Wijndrinkende Dame en Twee Heren en
\nVermeer\u2019s Soldaat en Lachende Meisje is de kadrering. Vermeer kadreert
\nals een fotograaf door afsnijding van het beeldkader. Het effect van
\nbeeldafsnijding is, dat het oog van de beschouwer wat niet in beeld is,
\ner bij denkt en daardoor lijkt het beeld groter dan het in werkelijkheid
\nis. De uitwisseling van blikken is bij Vermeer veel intenser dan bij
\nde Hooch, omdat je er als beschouwer dichter op zit.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/0463-1024x449.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer\u2019s Concert heeft een overtuigender ruimte- en lichtwerking dan
\nde Musicerende Familie van De Hooch. Vermeer maakt ook vaak gebruik
\nvan een \u201crepoussoir\u201d waardoor het beeld meer diepte krijgt. Ook is
\ner een groot verschil in detaillering: Vermeer schildert alleen details
\nwaar ze echt nodig zijn, en hecht meer belang aan de algehele
\nlichtwerking en sfeer in het afgebeelde interieur. De Hooch is meer
\neen ingekleurde lijntekening; Vermeer komt meer in de buurt van een
\nbijna fotografisch weergegeven lichtbeeld. Het is geen toeval dat veel
\nfotografen en filmmakers groot liefhebber zijn van Vermeer.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/0551.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/0647-1024x492.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n<\/p>\nVermeer en Gerard ter Borch
\nTer Borch is een fenomenaal figuur-schilder, maar minder sterk in het
\novertuigend in de ruimte plaatsen van zijn figuren. Dit is met name
\nduidelijk in de vergelijking van Vermeer\u2019s Wijnglas uit Berlijn en
\nTer Borch\u2019s versie ervan. Ook hier valt meteen het beroemde licht
\nvan Vermeer op.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/0743.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nHet licht van Vermeer oogt ook natuurlijker als daglicht dat door
\nhoge ramen, diep in de kamer doordringt. Bij Ter Borch staat de figuur
\ncentraal, bij Vermeer is het licht zelf de hoofdpersoon, zoals in
\nzijn Parelsnoer in Berlijn.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/0837.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer en Gabriel Metsu
\nIn de Waterkan-schilderijen van Metsu en Vermeer valt weer de
\nafgesneden compositie van Vermeer op, maar ook het loslaten van de
\nanecdote door Vermeer. Vermeer neigt meer naar abstractie en concept.
\nVermeer\u2019s Vrouw met Waterkan in het Metropolitan in New York, zou ook
\nals titel kunnen hebben: \u201cZuiverheid\u201d.
\nWater als symbool voor een bijna spiritueel reinigingsritueel.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/0936.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nMetsu komt in zijn beste momenten \u2013 met name in de Dublin-pendanten
\n– misschien nog wel het dichtst bij Vermeer. Met dat mooie raamlicht.
\nMaar waar Metsu\u2019s oeuvre nogal wat stijlbreuken kent, heeft dat van
\nVermeer een volkomen eenheid van stijl, als uit \u00e9\u00e9n stuk. De visie
\nen het design van Vermeer laat zich samenvatten in drie woorden:
\nAlles is Licht. Het licht als hoofdrolspeler en sfeerbepaler in het
\nschilderij.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/1034.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer en Frans van Mieris
\nHet Duet van Van Mieris uit het Schwerin-museum is een charmant
\nschilderij, maar kwa design en vormgeving is Vermeer\u2019s Staande
\nClavecimbelspeelster een juweel van compositie. Door de geometrische
\nvlakken-opbouw van het beeld krijgt het een iets van de hogere orde,
\nwaar eeuwen later Mondriaan naar streefde. De eeuwigheidswaarde van
\neen schitterende wiskundige formule.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/1127.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nHet portret van Van Mieris van zijn vrouw Cunera streeft naar het
\nweergeven van haar individuele gelaatstrekken in een treffende
\ngelijkenis. Vermeer\u2019s Meisje met de Parel is meer de uitbeelding
\nvan een metafoor, de weergave van een ideaalbeeld. Ze is als een
\nparel, als de liefde zelf. En Vermeer is een meesterregisseur
\nvan de menselijke blik. De blik van de vrouw is altijd gericht
\nop waar het schilderij over gaat.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/1623-1024x401.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer en Gerard Dou
\nAls leerling van Rembrandt schildert Dou bij voorkeur in warm
\nkaarslicht, waar Vermeer de meester is van het koele daglicht. <\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/1719.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDou is de exponent van de Leidse fijnschilders, die hun
\nschilderijen tot in het minutieuze detail uitwerken. Vermeer
\nis beslist geen \u201cfijnschilder\u201d, maar weet de illusie van
\nscherpte op te roepen door op de juiste plekken zijn details
\nte plaatsen.. Het oog doet de rest. Een Vermeer-
\ncompositie is altijd opgebouwd uit grote hoofdvlakken, een
\nhelder, samenhangend \u201cgrondbeeld\u201d, waardoor zijn beelden
\nnergens \u201cverkruimelen\u201dof \u201cverrommelen\u201d door een veelheid van
\noverbodige details. Dit is mooi te zien in beide varianten
\nvan het motief van de Zittende Clavecimbelspeelster. <\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/1815.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer is een meester van de op \u00e9\u00e9n punt gerichte focus en
\nconcentratie; bij Dou schenkt een vrouw water, terwijl ze de
\nbeschouwer aankijkt, en daarmee de vierde wand doorbreekt.
\nBij Vermeer zie je altijd onverdeelde aandacht; het Melkmeisje
\ngaat geheel op in het uitgieten van de melk voor het maken
\nvan broodpap. Overigens was Dou de rijkste en succesvolste
\nvan alle genreschilders van de 17e eeuw.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/1915-1024x331.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer en Jan van Goyen
\nVan Goyen schilderde zijn vele stadsgezichten altijd in zijn
\natelier naar eerder op locatie gemaakte schetsen.
\nHij heeft een kenmerkend diffuus, grijzig licht. Vermeer
\nschilderde \u00e9\u00e9n stadsgezicht: het Gezicht op Delft, en het
\nis alsof je op een zonnige lente-ochtend gewoon door een
\nraam naar buiten kijkt. Het heeft de frisse, heldere kleuren
\nvan een plein air-schilderij, terwijl de impressionisten
\nruim twee eeuwen later pas echt in de open lucht zouden
\ngaan schilderen. Van Goyen\u2019s stadsgezicht is een typisch
\natelierstuk, binnen geschilderd; Bij Vermeer\u2019s Gezicht op
\nDelft waan je je in de buitenlucht, met je haar in de wind,
\ndie met lichte vlagen over het water van de Schie scheert.
\nEn natuurlijk die fantastische oer-hollandse wolkenlucht
\nmet dat prachtige ultramarijnblauw. Ook daarin onderscheidt
\nVermeer zich van zijn Hollandse tijdgenoten, dat prachtige
\nzuivere blauw. <\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/218.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer en Rembrandt van Rijn
\nAls je Rembrandt\u2019s Saskia met Rode Hoed naast Vermeer\u2019s
\nMeisje met Rode Hoed ziet, valt meteen op dat Rembrandt een
\npure schilder is, terwijl Vermeer ook iets heeft van een
\nfotograaf. De kadrering, de lichtweergave, de lens-
\ndieptescherpte. Een optische beeldweergave. De Vermeer zou
\neen foto kunnen zijn, de Rembrandt niet. Een Vermeer als
\neen kleurendaguerrotypie.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/245.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer en Michiel van Musscher
\nHet atelier van Van Musscher lijkt ineens een rommeltje,
\nals je dit atelierstuk vergelijkt met de evenwichtige en
\nuitgewogen compositie in Vermeer\u2019s meesterwerk De
\nSchilderconst uit Wenen. De Vermeer is statig en kalm en
\nhet licht stroomt uit \u00e9\u00e9n bron uit over de hele binnenkamer.
\nVermeer is een geniale vormgever, die alles op precies de
\ngoede plek in elkaar zet, om een superstrak leadbeeld te
\nverkrijgen, dat in \u00e9\u00e9n krachtig beeld zijn hele oeuvre
\nsamenvat in een volkomen stijleenheid.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/257.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer en Carel Fabritius
\nHoewel leerling van Rembrandt is Fabritius de eerste die met
\nlichte achtergronden ging werken zoals in zijn beroemde
\nPuttertje. Vermeer is op die lijn doorgegaan en werkte vaak
\nmet een witgepleisterde muur als achtergrond. Net als Fabritius
\nschilderde Vermeer met een helder palet en een subtiele en
\ndelicate weergave van het licht.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/267.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer en Nicolaes Maes
\nDe Slapende Keukenmeid van Nicolaes Maes is belerend en
\nmoraliserend, Vermeer is veel subtieler in zijn boodschappen
\nen onthoudt zich van een moreel oordeel. Ook hier valt weer
\nde afgesneden compositie van Vermeer op, waardoor het eigenlijke
\nonderwerp veel meer close up naar voren komt.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/279.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer en Caspar Netscher
\nZo dicht als de Dentelli\u00e8re over haar kantwerkje gebogen zit,
\nzo zit ook Vermeer hier heel dicht op zijn onderwerp. Ook hier
\nbewijst zich weer de effectiviteit van een afgesneden compositie.
\nDie kadrering als van een fotograaf. En Vermeer\u2019s conceptuele en
\nabstracte kwaliteiten. Het schilderij van Netscher is gewoon een
\nKantwerkster; de Vermeer zou je ook een titel mee kunnen geven als:
\n\u201cAandacht\u201d of \u201cConcentratie\u201d. Het heeft iets van een ZEN-achtige
\nverstilling en verlichting. Als een Japans Haiku-gedicht.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/501.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/285.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n