\u201cAstronomy compels the soul
\n to look upwards
\n and draws us from
\n this world to another\u201d
\n Plato<\/p><\/blockquote>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/01-28.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/02-29.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nIn de zeventiende eeuw waren kunst en wetenschap sterker met elkaar ver-
\nbonden dan nu en voltrok zich een ware \u201coptische revolutie\u201d, die tot
\nbaanbrekende nieuwe ontdekkingen zou leiden. Vermeer maakte als kunste-
\nnaar deel uit van de optische revolutie door als schilder gebruik te
\nmaken van een optisch hulpmiddel als de camera obscura, dat hem in staat
\nstelde tot een uiterst gevoelige weergave van het licht en wonderlijke
\noptische illusies, die ontstaan door beeldvorming via een lens. Zijn
\ngeleerden-portretten van De Geograaf en De Astronoom zijn een ode aan
\nstudie en wetenschap en illustere tijdgenoten als Huygens en Van
\nLeeuwenhoek. Wetenschap met de verbeelding aan de macht.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/03-30.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDe Astronoom, Johannes Vermeer, 1668, olieverf op doek, 51×45 cm,
\nMus\u00e9e du Louvre, Parijs<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/04-24.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDe Geograaf, Johannes Vermeer, 1668-69, olieverf op doek, 52×45 cm,
\nSt\u00e4del Museum, Frankfurt am Main.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/05-23.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDit zijn De Geograaf en Astronoom in hun huidige, totaal verschillende
\nlijsten, als gevolg van het feit dat ze in de loop der jaren van elkaar
\ngescheiden zijn geraakt en in andere verzamelingen terecht gekomen zijn
\nin Duitsland en Frankrijk.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/06-23.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nAls pendanten komen De geograaf en De Astronoom eigenlijk meer tot hun
\nrecht in strakke, eenvoudige en identieke ebbenhouten lijsten.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/07-22.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/08-25.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nAntoni van Leeuwenhoek (1632-1723) was een Delftse lakenhandelaar, die
\nvooral bekend is door zijn zelfgebouwde microscopen en zijn pionierswerk
\nvoor de celbiologie en de microbiologie. Hij was van precies hetzelfde
\ngeboortejaar 1632 als Vermeer, en fungeerde na het overlijden van Ver-
\nmeer als executeur testamentair van diens nalatenschap. Ook was van
\nLeeuwenhoek bedreven in het zelf slijpen van zijn lenzen.
\nSommigen zien in Vermeer\u2019s Geograaf een portret van Antoni van Leeuwen-
\nhoek. Omdat van Leeuwenhoek en Vermeer beiden in dezelfde kleine stad
\nDelft woonden en exacte leeftijdgenoten waren, is het aannemelijk dat
\nbeiden elkaar gekend hebben, temeer omdat beiden een passie voor optica
\nen lenzen deelden.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/09-23.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/10-23.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nChristiaan Huygens (1629-1695) was als wiskundige, natuurkundige en
\nsterrenkundige een van de leidende figuren van de zeventiende eeuwse
\nwetenschap. Hij bouwde zelf zijn telescopen en ontdekte de ringen rond
\nSaturnus en diens maan Titan. Zijn vader Constantijn Huygens wordt veel
\nin verband gebracht met de Camera Obscura, waar Vermeer mee werkte. In
\n1690 schreef Christiaan Huygens zijn Trait\u00e9 de la Lumi\u00e8re, waarin hij
\nals eerste het licht verklaarde als een golfverschijnsel, wat in de
\nnegentiende eeuw de algemeen aanvaarde optische theorie werd en nu deel
\nuitmaakt van het begrip van de dualiteit van golven en deeltjes. Ook
\nopperde hij al het idee van buitenaards leven op andere planeten bij
\nandere sterren. De Astronoom van Vermeer roept associaties op met de
\nsterrenkundige Christiaan Huygens. Huygens woonde in het landhuis
\nHofwijck in Voorburg, dichtbij het Delft van Vermeer.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/11-21.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/12-24.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDe zeventiende eeuw kenmerkt zich door de \u201coptische revolutie\u201d in kunst
\nen wetenschap, vergelijkbaar met de digitale revolutie in de twintigste
\neeuw. De lens was in die opwindende bloeiperiode de grote innovatie. De
\nvaardigheid in het slijpen van kwalitatief hoogwaardige lenzen nam een
\nhoge vlucht en leidde tot het bouwen van microscopen en telescopen, die
\nverborgen werelden aan het licht brachten en tot spectaculaire nieuwe
\nontdekkingen leidden. Voor Vermeer moet de camera obscura ook een
\nvenster zijn geweest op een wereld van louter licht. Uit de Geograaf en
\nde Astronoom blijkt zijn belangstelling voor de baanbrekende ontwikke-
\nlingen in de wetenschap in zijn tijd. Bij Vermeer vloeien kunst en
\nwetenschap naadloos in elkaar over.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/14-21.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/15-24.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/16-21.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/17-24.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/18-23.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDe Geograaf zou ook De Cartograaf kunnen heten. Vermeer had een
\nvoorliefde voor de landkaarten van Visscher en Blaeu en de globes van
\nHondius. Het Scheepvaartmuseum in Amsterdam heeft een prachtige verza-
\nmeling aarde\u2013 en hemelglobes uit de zeventiende eeuw. Net zoals de Geo-
\ngraaf en de Astronoom pendanten zijn, vormen de aarde en hemelglobes
\nook altijd een paar. Op de Astronoom van Vermeer uit 1668 is de prach-
\ntige hemelglobe van Jodocus Hondius te zien uit 1618. <\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/19-20-1024x484.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/20-20-1024x484.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nAlle voorwerpen op de tafel van de Astronoom zijn heel precies te iden-
\ntificeren: een astrolabium, een instrument om de plaats en hoogte van de
\nsterren te bepalen, een koperen passer, zelfs het boek op tafel is geen
\nwillekeurig boek, maar een exemplaar van het boek \u201cInstitutiones Astro-
\nnomicae Geographicae, Fondamentale ende grondelijcke Onderwysinghe van
\nde Sterrekonst ende beschryvinghe der Aerden door het ghebruyck van de
\nHemelsche ende Aerdtsche Globen\u201d van Adriaan Metius, en wel de tweede
\neditie, die in 1621 in Amsterdam was verschenen, de pagina\u2019s 108 en 109
\nom precies te zijn.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/21-15-1024x494.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nOok de koperen passer op De Geograaf is heel precies weergegeven met de
\nglimmende ronde knop, onmisbaar instrument voor cartografen voor het
\nvervaardigen van land- en zeekaarten. <\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/22-17.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nIn zijn Galerie des Peintres Flamands, Hollandais et Allemands uit
\n1792-96, maakt Jean-Baptiste-Pierre Le Brun melding van De Astronoom van
\nVermeer, met een bijgevoegde reproductie-gravure in spiegelbeeld, gesig-
\nneerd en gedateerd \u201cGarreau Scul. en 1784\u201c, deel uitmakend van de col-
\nlectie van Jean \u00c9tienne Fisseau, in Holland. In de veilingcatalogus van
\nHendrick Sorgh van 28 maart 1720 in Amsterdam worden De Astronoom en De
\nGeograaf nog als paar beschreven onder nummer 3 en 4, beiden overigens
\nals \u201cAstrologist\u201c.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/23-14.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/24-14-1024x328.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/25-9.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVermeer maakte als kunstenaar gebruik van alle grote technische innova-
\nties van zijn tijd: de lens, de camera obscura en de constructie van
\nperspectieflijnen door middel van het driepuntsperspectief om de ruimte
\nen Vermeers kenmerkende zwart-tegelvloeren overtuigend weer te geven.
\nHet standaardwerk van het perspectief was van Hans Vredeman de Vries.
\nVan Spinoza, Leeuwenhoek en Huygens is bekend dat ze zelf hun eigen
\nlenzen slepen, en in publicaties van Zahn en anderen zijn afbeeldingen
\nte zien van draagbare en kamergrote camera obscura\u2019s. In een kist met
\noude brillenglazen op een antiekmarkt in Rome (!) trof een verzamelaar
\neen authentieke door Huygens zelf gesigneerde telescooplens aan\u2026\u2026<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/26-6.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nIn het boek Leerzame Zinnebeelden van Adriaan Spinniker laat het 29ste
\nzinnebeeld \u201cZo gaat men veilig\u201d een geograaf in zijn studeervertrek
\nzien met in de tekst de beroemde licht-symboliek van de evangelist
\nJohannes: \u201cIk ben het licht der wereld; die mij volgt, zal in de duis-
\nternis niet wandelen, maar het licht des levens hebben.\u201d Als naamgenoot
\nJohannes en als schilder van licht kan Vermeer hier ook spirituele in-
\nspiratie uit geput hebben.
\nHet 13e zinnebeeld \u201cHet schaadelijk uitzien\u201d laat een astronoom zien,
\ndie naar de sterren tuurt. \u201cEen iegelyk beproeve zyn zelfs werk, en
\ndan zal hy aan zich zelven alleen roem hebben, en niet aan eenen
\nanderen\u201d.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/27-8.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/28-7.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/29-9.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\tAndere geleerdenportretten zijn de prachtige Astronoom van Gerard Dou,
\nfijnschilder en leerling van Rembrandt, in een heel ander licht dan
\nVermeer en de Geleerde in zijn Studeerkamer van Vermeers Delftse stad-
\ngenoot Cornelis de Man.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/30-5.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/31-8.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n<\/p>\nBij de Geograaf heeft Vermeer het moment van het nadenken willen vangen,
\nin de Astronoom meer de waarneming in het bestuderen van de hemelglobe.
\nBeiden zijn het geleerdenportretten in hun studeervertrek.
\nWat mij zo aanspreekt in de Hollandse zeventiende eeuw is de menselijke
\nmaat. In het hart van elke Vermeer staat de mens centraal; meestal een
\nvrouw alleen, soms een man alleen. Van Leeuwenhoek en Huygens bouwden
\nzelf hun eigen instrumenten, deden zelf hun waarnemingen en schreven
\nzelf hun wetenschappelijke publicaties. De sterrenkundige Huygens deed
\nalles in z\u2019\u2019n eentje met zijn zelfgebouwde telescoop. <\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/32-7-1024x457.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVan de telescopen van Galileo en Huygens loopt een rechte lijn naar de
\nhedendaagse Extremely Large Telescope in de Atacama woestijn in Chili
\ndie met een spiegelmiddellijn van maar liefst 38 meter een kind is van
\nde kleine telescoop van Huygens. Het optisch concept is hetzelfde,
\nhet verschil zit alleen in de schaalvergroting. Het romantische beeld
\nvan een astronoom die direct door een telescoop kijkt en nieuwe werel-
\nden ontdekt, zoals Huygens deed, bestaat al lang niet meer. Hedendaagse
\nastronomen zijn anonieme medewerkers in megaprojecten geworden. Het
\nzijn eerder theoretische fysici als Einstein en Stephen Hawking, die
\nde nieuwe sterren aan de wetenschapshemel zijn.<\/p>\n
\u201cAstronomy is much more fun when you\u2019re not an astronomer\u201d, aldus Brian
\nMay, astrofysicus \u00e9n leadgitarist van de wereldberoemde rockgroep
\nQueen. Dat is precies wat je bij Huygens, van Leeuwenhoek \u00e9n Vermeer
\nvoelt: de \u201creal fun of discovery\u201d, de bewondering en verwondering van
\neen kind dat voor het eerst in zijn leven iets leert of ziet. Voor mij-
\nzelf geldt dat ook: \u201cVermeer is much more fun, when you\u2019re not a
\nprofessional art historian\u201d. Ik ben een liefhebber, niet meer, maar
\nook niet minder. In de zeventiende eeuw liepen de liefhebber en de
\nwetenschapper nog naadloos in elkaar over. <\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/33-6.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/34-6.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n