\u201cThere\u2019s no exquisite beauty
\n without some strangeness
\n in the proportion\u201d
\n Edgar Allen Poe<\/p><\/blockquote>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/01-50.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/02-51.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nProporties binnen Het Gezicht op Delft van Vermeer.
\nVoor een toeschouwer staand op de oever van De Kolk moeten de boot en de
\ntwee vrouwen op de voorgrond op Vermeer\u2019s Gezicht op Delft feitelijk in
\nverhouding veel groter zijn geweest (zoals te zien in bovenstaande eigen
\nbeeldmontage) dan hoe Vermeer ze geschilderd heeft. Vermeer zocht een
\nandere proportie en hi\u00ebrarchie: de kleine mensen, de monumentaliteit van
\nzijn stad Delft onder een majestueuze Hollandse wolkenhemel.
\nVermeer gebruikt proportie om een universele orde uit te drukken. Door de
\nmensen op de voorgrond klein af te beelden, benadrukt Vermeer dat de stad
\nDelft het eigenlijke onderwerp van het schilderij is.
\nAls beschouwer identificeren we ons intu\u00eftief met de kleine figuren op de
\noever aan onze kant en lijkt de stad imposant en groots, nog versterkt
\ndoor de grandeur van de wolkenlucht, die maar liefst drie-vijfde van het
\ntotale beeldvlak inneemt. <\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/03-52.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nEr is vaak gesuggereerd dat Vermeer het Gezicht op Delft schilderde vanuit
\neen raam op de tweede verdieping van een huis, dat op een stadskaart van
\nDelft te zien zou zijn. Maar zelfs dan zouden de boot en figuren op de
\nvoorgrond groter moeten zijn. Ook de Rotterdamse Poort rechts was in wer-
\nkelijkheid groter. Vermeer beeldde de gebouwen steeds iets anders af, wat
\nkleiner, wat groter of op een net iets andere plek, om de ideale, door hem
\ngewenste proporties te krijgen. Een te grote Rotterdamse Poort zou het
\nzwaartepunt van de compositie te veel naar rechts trekken.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/04-46-1024x413.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nAls Vermeer met een moderne fotocamera een foto had kunnen maken van het
\nGezicht op Delft dat hij in werkelijkheid voor zich zag, had de foto er
\nmisschien meer uitgezien als in bovenstaande beeldmontage van mijn hand.
\nDe vlakverdeling is rommeliger en de stad wordt gedegradeerd tot decor
\nvoor de boot en de figuren op de voorgrond. De stad is niet langer de
\nglorieuze climax in de compositie van het schilderij.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/05-45-1024x392.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/06-44.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nOp deze tekeningen van de Rotterdamse Poort van Rademakers uit 1695 is
\ngoed te zien dat de Rotterdamse Poort hier meer naar voren komt dan op
\nVermeer\u2019s Gezicht op Delft.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/07-43.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nEen still uit een video van Peter Jochems op YouTube van het hedendaagse
\nGezicht op Delft. Niets van de grandeur van Vermeer\u2019s Gezicht op Delft is
\nhier nog terug te vinden. Maar een foto uit de tijd van Vermeer zou wel-
\nlicht dezelfde rommelige uitstraling hebben gehad van een toevallige snap-
\nshot met een hedendaagse smartphone. De grandeur van Vermeer\u2019s Gezicht op
\nDelft is ontstaan in het hoofd van een visuele meestercomponist op zoek
\nnaar de ideale proporties, op zoek naar \u201cDe Divina Proportio van Delft\u201d.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/08-45-1024x476.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nHet Gezicht op Delft van Vermeer en Het Gezicht op Toledo van de Spaans\/
\nGriekse schilder El Greco. Het Gezicht op Toledo van El Greco oogt als een
\napocalyptisch visioen. Een woeste dreigende donkere wolkenlucht boven een
\nspookachtig verlichte stad, alsof het Einde der Tijden is aangebroken.
\nMaar Het Gezicht op Delft is ook een visioen, maar dan van heel andere
\naard. Een visioen van licht, stilte en vrede. De ultieme Harmonie der Sfe-
\nren. Hoe realistisch Vermeer\u2019s Gezicht op Delft ook oogt, ook dit schil-
\nderij drukt wel degelijk een innerlijk visioen uit, maar met een geheel
\nandere uitstraling dan dat van El Greco.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/09-42-1024x400.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nHetzelfde geldt voor de beroemde Sterrennacht boven Saint-R\u00e9my van Vincent
\nvan Gogh. Ook dit schilderij oogt als een visioen. De lichte band boven de
\nAlpilles-bergen lijkt op een naar beneden geschoven gordijn, dat een exta-
\ntisch visioen van het universum onthult. En ook hier is het verschil in
\ninnerlijk temperament van beide kunstenaars evident. De verstilde kluize-
\nnaar Vermeer en de rusteloze zwerver Van Gogh. Vermeer vond zijn ultieme
\nvredige \u201cdroomland\u201d in zijn eigen stad; Van Gogh zocht zijn paradijs
\nsteeds verder achter de horizon, steeds buiten zijn bereik. In beide
\nschilderijen is de horizon laag en het overgrote deel van het beeldvlak
\n\u201chemel\u201d. Een uitvinding van de Hollandse schilderkunst, uit het vlakke
\nland met zijn hoge luchten.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/10-42.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/11-40.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nAls de schilder in Vermeer\u2019s meesterwerk De Schilderkunst in Wenen op zou
\nstaan van zijn kruk, wordt hij ineens reusachtig van gestalte en het model
\neen klein meisje. Deze fotomontage van eigen hand doet mij denken aan een
\nzin van Salieri over Mozart in de beroemde film Amadeus van Milos Forman:
\n\u201cDisplace one note and there would be diminishment, displace one phrase
\nand the structure would fall\u201d. Dat zie je in mijn fotomontage. Verander
\n\u00e9\u00e9n ding, en de illusie is geheel verstoord en de hele ideale structuur,
\nbalans en harmonie valt uit elkaar. In het origineel van Vermeer kloppen
\nde verhoudingen strikt naar de werkelijkheid genomen ook niet \u2013 de zit-
\ntende schilder is feitelijk te groot naar verhouding – en toch staat alles
\nbinnen de compositie van dit meesterwerk precies op de juiste plek en is
\nde compositie als geheel volkomen in balans. De ruimtelijke illusie is
\nvolmaakt en overtuigend.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/12-43.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVan Vermeer is niet \u00e9\u00e9n tekening of schets, laat staan een schetsboek be-
\nwaard gebleven, waar die er wel zijn van Rembrandt, Ter Borch, Gabriel
\nMetsu of De Hooch. Het model in De Schilderkunst van Vermeer heeft haar
\nogen echter wel gericht op een openliggend schetsboek op de tafel. Het pas
\nbegonnen schilderdoek op de ezel laat de schetslijnen zien van een onder-
\ntekening. Maar ook van een ondertekening zijn in onderzoekscans van Ver-
\nmeer-schilderijen geen sporen teruggevonden. Was Vermeer gewoon een mati-
\nge tekenaar en maakte hij alleen snelle ruwe gebruiks-voorschetsen, die
\nhij later gewoon weggooide, omdat ze voor hem verder geen enkele artis-
\ntieke kwaliteit of betekenis hadden? Zoals een hedendaagse fotograaf een
\nkrabbeltje maakt van een door hem gewenste set up voor een fotoshoot?
\nVermeer was een schilder en blijkbaar geen tekenaar, en zijn werkwijze
\nmoet op sommige punten afwijkend zijn geweest van zijn tijdgenoten. Ver-
\nmeer is een buitenbeentje temidden van zijn tijdgenoten; zijn werk oogt
\nwezenlijk anders, en dus kan zijn werkwijze ook fundamenteel anders van
\naard geweest zijn, en was het tekenen en het maken van voorschetsen mis-
\nschien een fase die hij min of meer oversloeg.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/14-40.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nHoe meer je je verdiept in de proporties in Vermeer\u2019s composities, hoe
\nmeer ze laten zien dat voor Vermeer de wetten van de compositie en zijn
\neigen artistieke intu\u00eftie veel belangrijker waren dan het louter naschil-
\nderen van een camera obscura projectiebeeld, waar Philip Steadman en Tim
\nJenison zich zo druk over maken. De compositie van een Vermeer-schilderij
\nis geen imitatie van een vooraf ge\u00ebnsceneerd tableau vivant, maar een met
\nperspectief- en compositielijnen ingenieus in elkaar gezette beeldcon-
\nstructie. Een Vermeer is een \u201cperfectly well organized image\u201d. Een zorg-
\nvuldig gecomponeerd schilderij naar eigen ontwerp, geen nageschilderde
\nfoto. Een creatieve schepping in verf, geen chemische afdruk van een
\nlichtbeeld als een foto.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/15-43.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nIn Vermeer\u2019s Soldier and Laughing Girl in de Frick Collection in New York
\nis er een dramatisch disproportioneel contrast tussen de grote soldaat en
\nhet kleine meisje. Doorgaans wordt de soldaat beschouwd als \u201coversized\u201d
\ndoor een optisch groothoeklens-effect, maar zelf beschouw ik juist het
\nmeisje als \u201cverkleind\u201d. In een fotocamera, had de scene er feitelijk waar-
\nschijnlijk meer als mijn fotomontage rechts uit gezien. Vermeer veranderde
\nde relatieve proportie van het meisje om meer dieptewerking te krijgen, de
\nlandkaart een monumentaler aanzien te geven en de gevoelswerking van de
\nscene te versterken. Door het hoofdlicht op het meisje te zetten, compen-
\nseert hij het relatief kleine formaat van haar gestalte in het beeldvlak.
\nVermeer\u2019s werkwijze is een voortdurend weer in balans brengen van wat eer-
\nder uit balans getrokken is. Het richten en sturen van aandacht.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/16-40.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDetailafbeeldingen van het schilderij \u201cDe Vondst van Mozes\u201d van Jacob van
\nLoo in De Astronoom en de Briefschrijfster met Dienstbode van Vermeer uit
\nDublin.
\nHetzelfde schilderij op heel verschillend formaat afgebeeld in twee ver-
\nschillende Vermeer-schilderijen. Vermeer paste dus het formaat van zijn
\nbeeldelementen aan, aan de door hem gewenste proporties in de algehele
\ncompositie van een specifiek schilderij. Bij de Astronoom is het kleiner
\nafgebeelde Mozes-schilderij een subtiele hint naar de betekenis van zijn
\nschilderij van de geleerde met zijn hemelglobe. Het in de Dublin Vermeer
\nveel groter afgebeelde schilderij van Van Loo geeft een uitstraling van
\nmonumentaliteit en aristocratische voornaamheid aan de scene van de
\nBriefschrijfster met Dienstbode en het is ook nadrukkelijker aanwezig
\nin de compositie.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/17-42.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nFranciscus Junius, De Schilder-konst der Oude, Begrepen in drie Boecken,
\nMiddelburg, Zacharias Roman, 1641. Een citaat uit dit boek:
\n\u201cProportie en is anders niet dan een sekere ghetal-wet, nae welckers voor-
\nschrift de Konstenaers alle haere wercken aenstellen\u201d.
\nVermeer leefde in een tijd, waarin verheven gedachten het streven van een
\nkunstenaar en schilder verwoordden: een tijdloze grandeur, iets dat zo\u2019n
\ngrote indruk maakt dat het een onvergetelijke onuitwisbare indruk achter-
\nlaat in je visuele geheugen en voor altijd bij je blijft. Het streven naar
\nhet sublieme.
\nHet zoeken naar de Divina Proportio was voor kunstenaars als Vermeer een
\nvan de manieren om dat streven naar het sublieme vorm te geven in een
\nschilderij. Ik beschouw de Divina Proportio bij Vermeer overigens als een
\nruimer begrip dan alleen de Gulden Snede; meer als zijn streven naar idea-
\nle verhoudingen in alle beeldaspecten; tussen volumes, licht en donker, kleur,
\nperspectief, etc. Als de Canon uit de klassieke oudheid.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/18-40.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDe Gulden Snede is geen verzinsel van wiskundigen, maar een bestaande wet-
\nmatigheid in de natuur, net als de Fibonacci Getallenreeks. Ook in de
\nschilderijen van Vermeer zit meer geometrie, wiskunde en \u201cghetal-wet\u201d be-
\nsloten, dan je op het eerste gezicht zou vermoeden. Juist het niet afla-
\ntende en tot uiterste konsekwentie doorgevoerde streven naar ideale pro-
\nporties verleent de schilderijen van Vermeer hun zeldzame harmonie, gran-
\ndeur en tijdloze uitstraling. Er zijn ook bloggers die de Gulden Snede in
\nVermeer\u2019s composities menen te zien, gebaseerd op het getal phi (1,618),
\nmaar daar heb ik nog geen overtuigende voorbeelden van kunnen ontdekken.
\nHet gouden tijdperk van het gouden getal (phi) was de Italiaanse rennais-
\nsance. De uitdrukking \u201cgoddelijke ratio\u201d was bedacht door de grote wis-
\nkundige Luca Pacioli in zijn boek \u201cDe Divina Proportione\u201d, geschreven in
\n1509. Leonardo da Vinci maakte voor dit beroemde boek over de proportie-
\nleer ongeveer 60 illustraties, waarvan de Vitrivius-man de bekendste is.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/19-37.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDe Griekse filosoof Plato beschouwde de Goddelijke Proportie van de Gulden
\nSnede als de meest bepalende van alle wiskundige verhoudingen, de sleutel
\ntot de fysica van de kosmos.<\/p>\n
Een aantal inspirerende citaten over de Divina Proportio:<\/p>\n
\u201cBuckminster Fuller explained to me once that because our world is con-
\nstructed from geometric relations like the Golden Ratio or the Fibonacci
\nSeries, by thinking about geometry all the time, you could organize and
\nharmonize your life with the structure of the world.\u201d
\nEinar Thorsteinn <\/p>\n
\u201cThe description of this proportion as Golden or Divine is fitting per-
\nhaps because it is seen by many to open the door to a deeper understanding
\nof beauty and spirituality in art and life. That\u2019s an incredible role for
\none number to play, but then again this one number has played an incredi-
\nble role in human history and the universe at large.\u201d
\nH.E. Huntley, The Divine Proportion <\/p>\n
\u201cIn order to understand the universe
\n you must understand the language
\n in which it is written
\n and that language is mathematics\u201d
\n Galileo Galilei<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/20-37.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nBij de beroemde David van Michelangelo in Florence zijn de handen buiten-
\nproportioneel groot, maar daardoor dragen ze juist bij aan de enorme
\nkracht, die het beeld uitstraalt. Op het Piazzale Michelangelo in Flo-
\nrence dat uitkijkt over de stad staat een bronzen \u00e9\u00e9n-op-\u00e9\u00e9n kopie van
\ndit meesterwerk, en de kracht van de David domineert de hele stad, zoals
\nde blik van Vermeer uitstraalt over zijn stad Delft.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/21-30.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/22-31.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n