\u201cThe distance of perspective
\n has the same effect
\n on the mind
\n as on the eye\u201d
\n Samuel Johnson<\/p><\/blockquote>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/00-19.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nIn de kerkinterieurs van Pieter Jansz. Saenredam uit Haarlem (1597-1665)
\nspeelt het perspectief een grote rol. Zoals in bovenstaand schilderij van
\nhet kerkinterieur van de Sint Bavo in Haarlem in het Philadelphia Museum
\nof Art. Door de lage horizonlijn ontstaat hier een monumentale, opwaartse
\nruimtewerking.
\nPieter Saenredam werd geboren in Assendelft in 1597. Hij was de zoon van
\nJan Saenredam, die als cartograaf en graveur de kost verdiende. In 1608,
\nop elfjarige leeftijd, net nadat zijn vader was gestorven, verhuisde hij
\nmet zijn familie naar Haarlem, waar hij de rest van zijn leven bleef wo-
\nnen en werken. Saenredam specialiseerde zich daar in het schilderen en
\ntekenen van kerkinterieurs.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/02-62.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/03-62.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n\u201cDe Muziekles\u201d van Vermeer in de Royal Collection in Londen oogt als een
\nperspectief-kijkdoos met de orthogonalen\/perspectieflijnen die samenkomen
\nin het centrale verdwijnpunt op de horizonlijn. Dit bevindt zich op de el-
\nleboog van de linkermouw van het jakje van de dame aan het klavecimbel.
\nMet name het lege linkerdeel van de tegelvloer zorgt voor een sterke diep-
\ntewerking en ruimte-illusie.<\/p>\n
Een Haagse aristocraat Pieter Teding van Berkhout noemt in zijn verslag
\nover zijn bezoek aan het atelier van Vermeer op 21 juni 1669 met name Ver-
\nmeer\u2019s gebruik van het perspectief:
\n\u201cJe fus voijr un celebre peijntre nomm\u00e9 Vermer qui me monstra quelques
\n\u00e9chantillons de son art dont la partie la plus extraordinaijre et la plus
\ncurieuse consiste dans la perspective\u201d<\/p>\n
Hoewel Vermeer nooit een kerkinterieur heeft geschilderd, ervaren veel
\nmensen in zijn verstilde interieurs het gevoel zich in een mysterieuze,
\nsacrale ruimte te bevinden. De illusie zich in een dimensie te wanen waar-
\nin de tijd tot stilstand gekomen is en alles alleen nog maar licht is.
\nBij het cre\u00ebren van die wonderlijke illusie, door een schilderij in een
\nandere ruimte getransporteerd te zijn, speelt het perspectief een cruci-
\nale rol.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/04-57.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/05-56.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nFilmstills van een digitale reconstructie\/computersimulatie van De Muziek-
\nles van Vermeer in de documentaire Vermeer \u2013 The Master of Light uit 2001.<\/p>\n
Binnen zijn oeuvre is De Muziekles van Johannes Vermeer in de Royal Col-
\nlection in Londen een werk, waarin het perspectief een overheersende rol
\nspeelt. Dit schilderij staat om die reden ook in het middelpunt van veel
\nreconstructie-projecten over de werkwijze van Vermeer, zoals in het boek
\n“Vermeer\u2019s Camera\u201d van Philip Steadman en de film \u201cTim\u2019s Vermeer\u201d van
\nTim Jenison.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/27-26.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nHet perspectief in De Muziekles is geconstrueerd volgens het centraalper-
\nspectief met een centraal verdwijnpunt op de horizonlijn en twee zijwaart-
\nse verdwijnpunten op de horizonlijn om de tegelvloer te construeren.
\nIn 1930 publiceerde de Utrechtse kunsthistoricus en tekenaar P.T.A. Swil-
\nlens \u201cEen perspectivische studie over de schilderijen van Johannes Vermeer
\nvan Delft\u201d en tevens \u201cPieter Janszoon Saenredam. Schilder van Haarlem
\n1597-1665\u201d, beiden als meesters van het perspectief. Swillens was de eer-
\nste die een uitgebreide studie wijdde aan het perspectief in Vermeer\u2019s
\nschilderijen. Later zou de Britse professor architectuur Philip Steadman
\nVermeer\u2019s gebruik van perspectief verbinden met diens gebruik van de ca-
\nmera obscura in zijn studie \u201cVermeer\u2019s Camera \u2013 Uncovering the Truth be-
\nhind the Masterpieces\u201d uit 2001.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/08-56.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nIn De Muziekles van Vermeer is een spijkergaatje te zien in de linkermouw
\nvan het geel-zwarte jakje van de dame aan het klavecimbel, precies op de
\nplaats van het centrale verdwijnpunt op de horizonlijn. Door een dunne
\nkrijt-draad aan dit spijkertje steeds strak te trekken kon Vermeer de
\nkaarsrechte lijnen van het perspectief vastleggen. Een techniek, die al
\nwerd toegepast door de Oude Egyptenaren bij muurschilderingen in de tom-
\nbes van de farao\u2019s, om rechte lijnen te verkrijgen.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/09-53.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/10-53.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nHet Laboratorium van de Alchemist, Hans Vredeman de Vries , een gravure
\nuit 1595 (boven).
\nIn 1604 en 1605 verschenen twee delen van het magnum opus \u201cPerspective\u201d
\nvan Hans Vredeman de Vries (1527-1606), met vele voorbeelden van archi-
\ntectuur-tekeningen volgens de wetten van het perspectief.
\nPerspectief, schrijft Vredeman de Vries in de voorrede, is een
\n“inschynende oft deursiende ghesichte der oogen, op papier, doeck, pen-
\nneel, oft mueren, int schilderen met coleuren oft andersins bethoont”.
\nHet basisprincipe van perspectief is volgens hem het bestaan van verdwijn-
\npunten waar alle lijnen samenkomen. Deze verdwijnpunten liggen op de hori-
\nzon, de denkbeeldige lijn die je ziet als je recht vooruit kijkt. Het
\nvoornaamste verdwijnpunt, het oogpunt, ligt niet noodzakelijk in het mid-
\nden, maar is afhankelijk van de positie van de kijker.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/11-51.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nInterieur van het Koor van de St. Bavo in Haarlem, 1660, Pieter Saenredam,
\nWorcester Art Museum. Ook hier is weer sprake van een lage horizonlijn,
\nwat het perspectief in de voorstelling een opwaartse werking geeft.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/26-27.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nSchip en Koor van de Catherijnekerk in Utrecht, 1655-60, Pieter Saenredam,
\nUpton House, Warwickshire, een fraai landhuis\/museum in Engeland<\/p>\n
Saenredam geldt als een van de eerste schilders, die zich toelegde op het
\nmaken van nauwkeurige architectuur voorstudies, alvorens hij aan het ech-
\nte werk begon. Op basis van perspectiefschetsen, bouwtekeningen en nauw-
\nkeurige metingen op locatie bij het maken van een plattegrond, kwamen de
\ncomposities voor zijn schilderijen tot stand. Dat deed hij niet op loca-
\ntie maar in zijn atelier. Handig gebruik makend van de regels van het
\nlineair perspectief wist hij de interieurs van kerkgebouwen en kathedra-
\nlen overtuigend vast te leggen. Nauwkeurig volgde en construeerde hij de
\nlijnen van uiterst complexe booggewelven, en verkleinde hij op systema-
\ntische wijze de afstand tussen de opeenvolgende pilaren. Ook maakte hij
\nsoms gebruik van de wetmatige perspectivische versmalling van de plavui-
\nzen en tegels op de kerkvloer. Saenredam koos er meestal voor om het ge-
\nbouw vast te leggen zonder mensen erin. Bij uitzondering plaatste hij er
\nslechts enkele kleine figuren in, waarschijnlijk bedoeld als tegenhanger
\nvoor de overweldigende ruimte in een kerk. De kunstenaar wordt geroemd
\nom de serene sfeer en rust, die zijn kerkinterieurs uitstralen. Zijn faam
\nreikt wereldwijd. Samen met Rembrandt, Frans Hals en Vermeer behoort hij
\ntot de beroemdste Nederlandse kunstenaars uit de periode van de barok.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/14-51.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nPieter Jansz. Saenredam, Interieur van de Sint-Bavokerk in Haarlem, 1636,
\nolieverf op paneel, Philadelphia Museum of Art. De lage horizonlijn geeft
\nde beschouwer het gevoel van een overweldigende ruimte, die de bezoekers
\ntot dwergen maakt.
\nSaenredam schilderde van verschillende kerken meerdere versies. Het inte-
\nrieur van de grote middeleeuwse in gotische stijl gebouwde Sint-Bavokerk
\nin zijn eigen woonplaats Haarlem, gelegen aan de Grote Markt, was wel
\nhet meest favoriet voor de kunstenaar. Hij heeft er een groot aantal
\nschilderijen en tekeningen op gebaseerd, die te vinden zijn in de groot-
\nste musea ter wereld, zoals in het Louvre, het Rijksmuseum in Amsterdam
\nen het Philadelphia Museum of Art. Hierboven uit de collectie van het
\nlaatste museum Interieur van de St Bavo in Haarlem uit 1631, waarop de
\nkunstenaar voor zijn doen veel mensfiguren heeft afgebeeld. Maar hij
\nheeft ook interieurs van vele andere kerken vastgelegd, zoals dat van
\nde Buurkerk in Utrecht en dat van de Sint-Janskathedraal te ‘s-Herto-
\ngenbosch, dat te bewonderen is in de National Gallery of Art in Washing-
\nton.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/15-54.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDe Noordelijke Zijbeuk en de Koorkapel van de Sint Janskerk in Utrecht van
\nPieter Saenredam.
\nDit schilderij werd vrij recent herontdekt als een authentiek werk van
\nSaenredam uit 1655 door kunsthandelaar Jan Six op een veiling in Londen.
\nIn 2011 was het te zien in het Centraal Museum in Utrecht.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/16-51.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/17-53.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nInterieur van de Sint Odulphuskerk in Assendelft (1649), de geboorteplaats
\nvan Saenredam. Dit schilderij is te zien in de Eregalerij van het Rijks-
\nmuseum in Amsterdam. Voor dit schilderij is ook een voorstudie\/perspec-
\ntiefschets bewaard gebleven.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/18-51.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nTekening van De Domkerk te Utrecht: het schip en het koor uit het westen
\n(Interior of the St. Martin\u2019s Dom (Cathedral) in Utrecht), van Pieter
\nSaenredam uit 1636. Saenredam maakte in 1636 tijdens een verblijf van
\ntwintig weken in Utrecht vele tekeningen en schilderijen van kerken in
\nUtrecht.<\/p>\n
Van Vermeer is geen enkele tekening, voorstudie of schets bewaard geble-
\nven. Van Saenredam zijn vele meer of minder uitgewerkte tekeningen tot ons
\ngekomen, waaronder op zichzelf prachtige kunstwerken. De lijn en het per-
\nspectief is de basis van de schilderkunst van Saenredam. Saenredam zoekt
\nheel gericht de schoonheid van het perspectief an sich. Vermeer bouwt
\nzijn schilderijen eerder op uit vlakken, kleur en licht. Voor Vermeer is
\nhet perspectief eerder een hulpmiddel om in een schilderij tot een over-
\ntuigende ruimte- en dieptewerking te komen. Tot de tekenkunst als zelf-
\nstandige kunstvorm schijnt hij zich niet bijzonder aangetrokken te heb-
\nben gevoeld. Van een verwante schilder als Ter Borch zijn wel vele te-
\nkeningen bewaard gebleven, net als van Saenredam.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/19-48.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/20-48.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nHet Gezicht op Delft (uitsnede) van Johannes Vermeer uit 1659 in het Mau-
\nritshuis, Den Haag en Gezicht op de Mariaplaats en de Mariakerk te Utrecht
\nvan Pieter Saenredam uit 1662 in het Museum Boijmans van Beuningen in Rot-
\nterdam.
\nVermeer zocht het licht zelf. Saenredam vooral de zuiverheid van de lijn.
\nWat ze gemeen hebben is de serene stilte en rust in hun schilderijen.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/21-41.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/22-42.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nIn deze twee olieverfschilderijen op paneel van Pieter Jansz Saenredam met
\neen Interieur van de Buurkerk te Utrecht uit 1644 en 1645 is te zien dat
\nSaenredam naast de illusie van het perspectief zoekt naar een overtuigen-
\nder weergave van het licht. Deze schilderijen zijn te zien in de National
\nGallery in Londen en het Kimbell Art Museum, Fort Worth in Texas.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/23-38.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nNaast zijn stillevens legt de bekende hedendaagse Groningse kunstschilder
\nHenk Helmantel zich ook toe op het schilderen van kerkinterieurs van
\nkleine dorpskerken, in de traditie van Saenredam.
\nZoals in dit schilderij De Absis in de Romaanse kerk te Bozum uit 2003.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/24-36.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/25-27.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n