\u201cDenkend aan Holland
\nzie ik breede rivieren
\ntraag door oneindig
\nlaagland gaan\u2026.\u201d
\nH. Marsman<\/p><\/blockquote>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/01-82.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nGezicht op Rhenen, Jan van Goyen, 1649, Foto\u2019s: Thijn van de Ven<\/p>\n
Jan van Goyen, die in \u00e9\u00e9n een adem genoemd wordt met meesters als Rem-
\nbrandt, Cuyp en Van Ruisdael, laat Rhenen in volle glorie zien. Van over de
\nRijn kijk je naar de stad tot voorbij de Grebbeberg. Je ziet de stuwwal,
\nstadsmuren, molens, torens, het imposante Koningshuis en de hoge Cuneratoren.
\nRhenen gold als een lieveling van Nederlandse topschilders uit de zeventiende
\neeuw. Rhenen was de eerste blikvanger op de reizen die kunstenaars maakten
\nlangs de Rijn. Op zoek naar inspiratie verlieten ze de steden waar ze hun
\natelier hadden, zoals Leiden, Amsterdam, Den Haag en Dordrecht.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/02-82.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nGezicht op Delft, Johannes Vermeer, 1660, Foto\u2019s: Mauritshuis, Den Haag<\/p>\n
Van Goyen (1596-1656) leefde en werkte een generatie eerder dan Johannes Ver-
\nmeer (1632-1675).
\nBij een vergelijking van zijn Gezicht op Rhenen uit 1649 en Vermeer\u2019s Gezicht
\nop Delft uit 1660 vallen een aantal verschillen op, die in mijn ogen toe te
\nschrijven zijn aan de \u201coptische revolutie\u201d, die zich tijdens Vermeer\u2019s leven
\nin Delft voltrok. Van Goyen werkte aan de hand van tijdens zijn reizen ge-
\nmaakte tekeningen en schetsen, die hij in zijn thuis-atelier in Den Haag
\nlater uitwerkte in schilderijen, als een \u201catelierstuk\u201d. Bij Vermeer krijg je
\neerder een \u201cplein air\u201d gevoel dat hij vanuit een raam in zijn schildersate-
\nlier de stad Delft voor zich zag liggen en dat direct als een grote \u201ckleuren-
\nfoto\u201d weergaf in een schilderij. Wat als eerste opvalt is het grote verschil
\nin kleur: bij Van Goyen is een groot deel van de tonale monochrome onder-
\nschildering in bruinige aardkleuren nog goed zichtbaar, typerend voor de
\nvroege Hollandse school. Bij Vermeer zijn de heldere, verzadigde kleuren van
\neen bijna Italiaanse intensiteit, als in de Venetiaanse vedutes van Canaletto
\nen Guardi of de Franse Impressionisten. Een stukje Holland in kleur, gezien
\nmet bijna Italiaanse en toch oer-hollandse schildersogen. Van Goyen schilder-
\nde een door hemzelf in zijn atelier \u201cbedacht\u201d licht.
\nVermeer schildert een volkomen overtuigend, natuurlijk daglicht; \u201cgezien\u201d
\nlicht, zoals hij het voor zich zag in de dagelijkse zichtbare wereld.<\/p>\n
Wat Vermeer\u2019s Gezicht op Delft en Van Goyen\u2019s Gezicht op Rhenen gemeen
\nhebben is de lage horizon. Tweederde van het schilderij is een Hollandse
\nwolkenlucht, wat een gevoel van ruimte en monumentaliteit geeft.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/03-83.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVan Goyen en Vermeer zijn te beschouwen als tegenpolen.
\nVan Goyen was een onverzadigbaar reiziger, hij reisde langs een groot aantal
\nHollandse steden en dorpen en maakte er vele schetsen voor zijn stadsgezich-
\nten.
\nVermeer was honkvast en verbleef zijn hele leven in zijn thuisstad Delft.
\nVan hem is geen enkele schets bewaard gebleven.
\nVan Goyen was ook uitzonderlijk productief, van zijn hand zijn maar liefst
\n1200 schilderijen (!) bewaard gebleven.
\nVermeer maakte slechts weinig schilderijen. Er zijn er 35 bewaard gebleven,
\nzijn totale productie zal hooguit 45 werken geteld hebben. Vermeer maakte de
\nartistieke keuze voor topkwaliteit boven kwantiteit.
\nEr valt echter veel meer geld te verdienen met veel en toch zeer goede schil-
\nderijen als bij Van Goyen, dan met een klein aantal absolute meesterwerken,
\nondanks de hoge prijzen, die Vermeer voor zijn schilderijen kreeg. Vermeer
\nwas de betere kunstenaar, Van Goyen de betere zakenman.<\/p>\n
Van Goyen schilderde voor de open en vrije commerci\u00eble markt en had een
\nfeilloos gevoel voor schilderijen waar veel vraag naar was en dus veel geld
\nmee te verdienen viel, en daarnaast zat hij ook in de bloeiende handel in
\nhuizen en tulpenbollen (tijdens de tulpenmanie). Hij had vooral een goed
\ncommerci\u00ebel \u201cverdienmodel\u201d.
\nVermeer daarentegen genoot als kunstschilder een privaat mecenaat van een
\nrijke mecenas Pieter van Ruijven en een rijke schoonmoeder Maria Thins.
\nHierdoor kon hij zich in zijn schilderkunst meer in de luwte door een
\nzuiver artistiek geweten laten leiden en kwaliteit laten prevaleren boven
\nkwantiteit\/productiviteit.
\nVermeer deed bijna twee jaar over dat \u00e9ne Gezicht op Delft, waar Van Goyen
\ntwintig tot dertig stadsgezichten per jaar schilderde. Het is die concen-
\ntratie van Vermeer, het vermogen om alles wat hij in zich had in \u00e9\u00e9n abso-
\nluut meesterwerk te leggen, dat zijn schilderijen met kop en schouders
\nboven zijn tijdgenoten uit doet stijgen.<\/p>\n
Vanaf 1630, gedurende zijn rijpe periode, woonde Van Goyen in Den Haag,
\nvlakbij het Delft van Vermeer. Toen Van Goyen in 1656 op 60-jarige leeftijd
\nstierf, maakte Vermeer net zijn eerste schilderijen. In 1632, Vermeer\u2019s ge-
\nboortejaar, was Van Goyen al 38 jaar; er zijn geen documenten gevonden waar
\nuit blijkt dat Vermeer en Van Goyen elkaar ooit ontmoet hebben. Bovenstaand
\nportret van Van Goyen is wel geschilderd door Gerard Ter Borch, van wie we
\nuit een document weten dat hij ook Vermeer persoonlijk heeft ontmoet.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/04-78.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/05-76.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nBij Van Goyen is de rivier vol levendige activiteit, overal zijn schippers en
\nvissers in de weer op of aan het water.
\nBij Vermeer staan op de voorgrond enkele passagiers bij een trekschuit wat
\nmet elkaar te praten, maar voor het overige heerst er een volkomen rust en
\nstilte, zonder bedrijvigheid en lawaai. Actie versus Contemplatie.
\nVan Goyen\u2019s exquise en fragiele schilderstijl in zijn zeegezichten, rivier-
\nscenes en stadsgezichten was er de oorzaak van dat hij \u2013 net als Vermeer –
\ntot 200 jaar na zijn dood in de vergetelheid was geraakt, in een periode
\nwaarin men de voorkeur gaf aan volledig en precies tot in detail uitgewerkte
\nschilderijen. Vandaag de dag is het tij gekeerd: juist zijn open luchten en
\nluchtig maar trefzeker gesuggereerde bomen en gebouwen worden door con-
\nnoisseurs zeer op waarde geschat. Van Goyen is ook zo\u2019n schilder met een
\nheel eigen licht en een eigen stijl, die je direct herkent.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/06-76.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/07-75.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nVan Goyen schildert losjes en schetsmatig, zoals te zien in het detail van de
\nCunera-kerktoren van Rhenen en het grote zeventiende eeuwse Koningshuis, dat
\nhelaas in de 19e eeuw is afgebroken. Vermeer schildert meer \u201cfotografisch\u201d.
\nBij Van Goyen zie je tekenachtige lijnen, die je bij Vermeer nooit aan zult
\ntreffen. Bij Vermeer lost de werkelijkheid op in intense licht- en kleurvlak-
\nken. Opvallend zijn de vervaagde contouren, zoals de contour van de boom
\nnaast de toren van de Nieuwe Kerk in Delft. Dit soort contour-vervaging doet
\nsterk denken aan het beeld dat je ziet in een camera obscura met een primi-
\ntieve lens. Van Goyen schilderde puur met het blote oog, wat de Engelse
\nschilder David Hockney \u201ceyeballing\u201d noemt. Vermeer schildert effecten, die
\nje niet met het blote oog precies zo kunt zien, maar wel met misschien wel
\nde grootste uitvinding in de Gouden Eeuw: de lens. De tijd van de microscoop
\nvan Van Leeuwenhoek, de telescoop van Huygens en de camera obscura,
\nwaarvan ik ben geneigd te zeggen, dat Vermeer er gebruik van maakte.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/08-76.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure><\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nRond 1616 was Van Goyen gedurende \u00e9\u00e9n jaar in Haarlem in de leer bij de schil-
\nder Esaias van de Velde, wiens invloed beslissend was voor de rest van Van
\nGoyen\u2019s leven en werk. Esaias van de Velde lijkt een verbindende schakel te
\nzijn tussen Van Goyen en Vermeer. Het Gezicht op Zierikzee van Van Goyen\u2019s
\nleermeester Esaias van de Velde uit 1618 heeft eenzelfde compositie als Ver-
\nmeer\u2019s Gezicht op Delft uit 1660, met name de gebogen vorm van de oever op
\nde voorgrond en die van de rivier, alsmede het silhouet van de gebouwen van
\neen stad tegen een hoge, lichtere wolkenhemel. Als Vermeer zich inderdaad
\ndirect door dit werk heeft laten be\u00efnvloeden, moet hij als kunsthandelaar
\nook bekend zijn geweest met de stadsgezichten van Van Goyen.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/09-74.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nElke meester heeft zijn eigen licht: Bij Van Goyen is dat een diffuus, bijna
\nmonochroom, grijzig licht, zoals in zijn Gezicht op Nijmegen met de Valkhof-
\nburcht, Museum Het Valkhof, Nijmegen.
\nHelaas is de imposante Valkhofburcht in Nijmegen begin 19e eeuw afgebroken
\nen zal ze, ondanks plaatselijke herbouwplannen, waarschijnlijk nooit meer in
\nhaar oude luister te zien zijn.
\nHet licht van Vermeer is helder, sprankelend, koel, kleurrijk daglicht, als
\ngezien door een fotocamera. Zoals in zijn beroemde Gezicht op Delft. Het is
\nzo levensecht, dat het oogt alsof je door een raam naar buiten kijkt over
\nde stad.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/10-74.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDe Cunera-toren van Rhenen en de voorgevel van het Stadsmuseum Rhenen,
\ngevestigd in het voormalige raadhuis.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/11-71.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/12-73.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n