\u201cThe memory has
\nas many moods
\n as the temper,
\nand shifts its scenery
\nlike a diorama\u201d
\nGeorge Eliot<\/p><\/blockquote>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/01-88.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/02-88.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nIn Photoshop heb ik een digitaal diorama gemaakt van De Schilderkunst.
\nEen diorama is een soort kijkdoos waarin een bepaalde sc\u00e8ne uitgebeeld
\nwordt. De voorstelling wordt met een serie prenten in \u2018lagen\u2019 achter el-
\nkaar opgebouwd. In elke prent is meestal in het midden een opening uitge=
\nspaard, waardoor de achterliggende afbeelding te zien is. Zo ontstaat
\ndieptewerking. De prenten konden in gleuven in de kijkkast worden gescho-
\nven. De voorstelling kan dan door een kijkgat bekeken worden. Soms is er
\nin de (houten) kast een lens gemonteerd, zodat de situatie uitvergroot
\nen\/of met een enorm perspectief te zien is.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/03-88.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\tHet concept \u201ckijkdoos\u201d speelt op drie nivo\u2019s een rol in het oeuvre van
\nVermeer: de steeds weer afgebeelde zelfde hoek van een kamer fungeert
\nals een diorama op ware grootte, van de Dame met Weegschaal weten we dat
\nhet geveild werd \u201cin een kasje\u201d, dwz in een kijkdoos met een kijkgat, en
\nook de camera obscura is een soort \u201c omgekeerde kijkdoos\u201d, waarbij het
\nkijkgat vervangen is door de lensopening, die de interieur-voorstelling
\nprojecteert op de achterwand.<\/p>\n
Grofweg is De Schilderkunst opgebouwd uit drie plans; een voorplan
\n(repoussoir), een middenplan (scene) en achterplan (decor).<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/04-84.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nHet voorplan is de gobelinvoorhang, de spaanse stoel en de bolpoottafel
\nmet draperie\u00ebn en stilleven (met boek, gipsen masker, muziekboek en stuk-
\nje papier met schets in rood krijt).<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/05-81.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nHet middenplan is de schilder aan zijn ezel en zijn model, het balken-
\nplafond met kroonluchter, de zwart-wit tegelvloer en een spaanse stoel.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/06-82.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nHet achterplan is de witgepleisterde achterwand met de landkaart en de
\nlinkerwand met glasinlood ramen.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/07-81.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/08-82.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nZo moet de hoek waarin Vermeer zijn Schilderkunst ensceneerde er ongeveer
\nuitgezien hebben.
\nZonder voorhang, spaanse stoel en tafel met stilleven als repoussoir-
\nvoorplan. De raamwand is gebaseerd op de Muziekles uit de Royal Collec-
\ntion in Londen. Het model dat Vermeer schildert staat uiteraard bij het
\nraam, waar het licht sterk en mooi is.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/09-79.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/10-80.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/11-77.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/12-79.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nNu springt de werking van de voorhang in het oog. De spanning tussen wat
\nje ziet en wat je niet ziet. De illusie dat je als beschouwer je in een
\naparte verduisterde kamer bevindt. Het gordijn is zojuist opengeschoven
\nen gunt een blik in een kamer die oogt als een kijkdoos vol licht en
\nschoonheid. Alsof de voorhang van een tempel opzij geschoven is, als een
\nepifanie, een openbaring. Het model en de schilder worden eerst apart
\nals personages opgevoerd, om tenslotte samen hun duet van de schilder-
\nkunst op te voeren.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/14-75.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/15-78.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/16-75-1024x484.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nEen aantal varianten van de kijkdoos gezien door het kijkgat. Zonder de
\nprent met het repoussoir links met de voorhang-gobelin, de spaanse stoel
\nen bolpoottafel met stilleven. De dieptewerking met alleen achterplan en
\nmiddenplan oogt nog wat plat, overtuigt nog niet helemaal.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/17-77.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/18-74-1024x484.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nEen aantal kijkgat-versies, nu wel met het repoussoir links. Dus compleet
\nmet achterplan, middenplan en voorplan. De optische illusie van de diep-
\ntewerking wordt door de toevoeging van het repoussoir\/ voorplan veel
\novertuigender.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/19-72.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/20-72-1024x438.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nPerspectiefdoos van Samuel van Hoogstraaten in de National Gallery in
\nLonden. Van Hoogstraatens \u201cInleyding tot de Hooge Schoole der Schilder-
\nkonst\u201d geldt als een van de weinige en belangrijkste van de bewaard ge-
\nbleven eigentijdse geschreven bronnen over de hollandse schilderkunst
\nuit de zeventiende eeuw. Hollandse schilders richten zich in het bij-
\nzonder op perspectief en optica. De optische illusies van het trompe
\nl\u2019oeil (bedriegertjes).<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/21-64.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/22-66.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nEen andere perspectiefkast van Pieter Janssens Elinga uit museum Bredius
\nin Den Haag. Er zijn slechts een zestal perspectiefkasten uit de zeven-
\ntiende eeuw bewaard gebleven.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/23-62.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/24-59.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nIn de veilinglijst van de beroemde Dissius-veiling uit 1696 wordt de Dame
\nmet Weegschaal van Vermeer vermeld met de toevoeging \u201cin een kasje\u201d. Dat
\nkan een beschermend kastje zijn geweest tegen stof, met dicht- en open
\nscharnierende deurluikjes, maar misschien ook een kijkdoos. Het idee van
\nhet \u201ckijkkastje\u201d was een heel gangbaar concept in de kunst van de zeven-
\ntiende eeuw.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/25-49.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/26-47-1024x446.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/27-43.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nAchttiende eeuwse kijkdoos van hofleven in paleis en tuin. Deze was te
\nzien in de tentoonstelling \u201cUit de Plooi\u201d in Museum Het Valkhof in Nij-
\nmegen in 2013. Door de uitgesneden prenten in de juiste volgorde in de
\nsleuven van de houten kijkdoos te schuiven, kreeg je een illusie van
\ndiepte in een kleine mini theatervoorstelling. Elk huisgezin van goede
\nkomaf bezat wel zo\u2019n kijkdoos ter lering en vermaak voor kinderen.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/29-41.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/30-37.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/31-38.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/32-33-1024x399.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDe serie van drie prenten van de kijkdoos van het Atelier van Vermeer:
\nrepoussoir, scene en decor. Voor, midden en achter. Zoals ik die voor
\nmijn fictieve houten Vermeer-kijkdoos gekozen heb. Met De Schilderkunst
\nvan Vermeer uit Wenen als uitgangspunt\/voorbeeld. Het effen okerkleurige
\ndeel is de uitgespaarde opening van een prent, waardoor de achterliggende
\nafbeelding te zien is.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/33-33.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/34-25.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nDe camera obscura van Vermeer is een soort omgekeerde kijkdoos. De ope-
\nning in de kijkdoos dient hier niet als kijkgat, maar als lensopening om
\neen onderwerp op de achterwand te projecteren als een ondersteboven afge-
\nbeeld lichtbeeld. Zoals Vermeer\u2019s Meisje met Rode Hoed uit Washington.
\nSommige vroege modellen hadden een kijkgat naast de lensopening, waardoor
\nde projectie te bekijken was.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/35-18-1024x485.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/36-17.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\nIn de achttiende en negentiende eeuw behoorde de diorama-kijkdoos en de
\ncamera obscura meer tot de categorie \u201ckinderspeelgoed\u201d. Net als de tover-
\nlantaarn.
\nDat is ook een van de dingen die mij blijft fascineren aan Vermeer: ener-
\nzijds lijkt het allemaal van een kinderlijke eenvoud, anderzijds blijkt
\nhet toch allemaal onnavolgbaar geniaal en meesterlijk in elkaar gezet
\nte zijn. <\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/37-15.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/38-15.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/39-16.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\tEen andere fictieve Vermeer-kijkdoos, deze keer met de \u201cBriefleserin am
\nOffenen Fenster\u201d uit Dresden, die zich ook eenvoudig laat uiteenleggen
\nin drie prenten \u2013 voorplan, middenplan en achterplan. Dit drie plans
\nkijkdoos-schema laat zich op bijna alle Vermeerschilderijen toepassen.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/40-15.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n![\"\"](\"https:\/\/www.thijnvandeven.nl\/wp-content\/uploads\/41-12.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n