Jane Jelley – Schilderen met Camera Obscura

“It’s not the camera
but who’s behind the camera”
anonymous

Heeft Vermeer in zijn schildertechniek gebruik gemaakt van optische
hulpmiddelen ? Deze vraag houdt de gemoederen onder veel Vermeer-
liefhebbers al jaren bezig. De schilderijen van Vermeer vertonen
optische effecten en vervormingen, die alleen door een lens zichtbaar
worden en met het blote oog onzichtbaar blijven.
Liet Vermeer zich slechts inspireren door het waarnemen in een camera
obscura, of had hij een speciale techniek ontwikkeld om de geprojec-
teerde beelden ook daadwerkelijk rechtstreeks op zijn schilderdoek
over te brengen ? En heeft hij deze techniek vervolmaakt om licht op
zijn eigen onnavolgbare wijze te vertalen in verf ?

Jane Jelley uit Oxford heeft in een reconstructie-experiment onder-
zocht of het in de praktijk mogelijk is om met een lens geprojecteerde
lichtbeelden met olieverf over te brengen op het schilderdoek met
gebruik van 17e eeuwse schilder-materialen en technieken.

Haar “transfers” vertonen een opvallende gelijkenis met de onderschil-
dering van Vermeer zelf, zoals bijvoorbeeld te zien op een X-ray opname
van het “Meisje met de Parel” uit het Mauritshuis in Den Haag. De door
haar gebruikte techniek lost ook het probleem op van de links-rechts
beeldomkering in de camera obscura.

Wat opvalt in de X-ray van het “Meisje met de Parel” is de afwezigheid
van schets-lijnen; Vermeer schildert direct in lichtvlekken. Precies wat
je zou verwachten als een schilder een licht-projectie inschildert. Een
camera obscura gaf alleen bij zonlicht een voldoende lichtsterke projectie,
die bruikbaar zou kunnen zijn voor een schilder. Ook de Italiaanse schilder
Canaletto gebruikte een camera obscura om zijn zonovergoten “Vedute”-stads-
gezichten van Venetië te schilderen. De camera “ziet” geen mensen of voor-
werpen, de camera ziet enkel het licht. Vermeer zou beschouwd kunnen worden
als een “levende camera”. Kunstschilder en “proto”-fotograaf in één.

 

Het kleine “Meisje met Rode Hoed” (X-rays van de National Gallery in
Washington, VS) lijkt Vermeer’s meest directe transcriptie van het licht
beeld in de camera obscura, net als het nog kleinere “Meisje met Fluit”
en de “Dentellière” uit het Louvre in Parijs. Wat deze drie werken gemeen
hebben is dat ze alle drie op paneel geschilderd zijn; de overige Vermeers
zijn geschilderd op linnen. In de X-ray van het “Meisje met Rode Hoed” is
een mansportret zichtbaar onder Vermeer’s schilderij.

Het moge duidelijk zijn dat het niet de camera was, die al deze meester-
werken creëerde, maar de kúnstenaar “in” de camera obscura; Johannes
Vermeer.
Of zoals de Franse fotograaf Henri Cartier-Bresson het mooi verwoordde:

“It’s an illusion that great pictures
are made with the camera…..
photography is to place
head, heart and eye
along the same line of sight”

Het artikel over de experimenten van Jane Jelley inzake het schilderen
met een camera obscura is te vinden via deze link:

Publicatie Jane Jelley

Haar eigen samenvatting van haar publicatie is te vinden met deze link:

Samenvatting Jane Jelley

Bekijk ook deze YouTube-video “Girl with the Red Hat” van de National
Gallery of Art in Washington, met veel close up details: