Gezien op donderdag 3 november 2016 in VillaLUX, Nijmegen: film
“Een Echte Vermeer” over meestervervalser Van Meegeren en
expositie “De Valse Vermeers van Van Meegeren” in Museum
Boijmans van Beuningen, Rotterdam op zaterdag 26 juni 2010.

“And the princess
and the prince discuss
What is real and what is not
It doesn’t matter
Inside the Gates of Eden”
Bob Dylan

In de film Een Echte Vermeer staat de kunstschilder en meester-
vervalser Han van Meegeren centraal, berucht vanwege zijn Vermeer-
vervalsingen ten tijde van de WO II. In de film is het verhaal van
Van Meegeren gedramatiseerd en wordt hij verliefd op de vrouw van
kunstcriticus Abraham Bredius. De hoofdrollen in de film worden
gespeeld door Jeroen Spitzenberger en Porgy Franssen.

Zijn absolute meestervervalsing van Vermeer is het schilderij “De
Emmaüsgangers”, dat nog altijd in Museum Boijmans-van Beuningen in
Rotterdam te zien is. Vermeer is de heilige graal onder alle meester-
vervalsers.

In een artikel “A New Vermeer” maakte kunstkenner Abraham Bredius
in 1937 de ontdekking van “een nieuwe Vermeer” bekend. Met de kennis
van nu de absolute nachtmerrie voor iedere kunstexpert met een
grote, wereldwijde reputatie.

In de Boijmans-tentoonstelling van 2010 waren de Vermeer-
vervalsingen van Van Meegeren in te delen in twee groepen:
de “Navolgingen” en de “Nazi-Vermeers”.

Van Meegeren’s “Navolgingen” zijn helemaal niet zo slecht zoals
de “Briefschrijvende Dame in Blauw” en de “Luitspeelster”.
Daarin zie ik wel degelijk een oprecht streven om als
Vermeer-navolger in de “Vermeer-Zone” te komen.

Deze schilderijen, met name De Briefschrijvende Dame in Blauw
vind ik zijn beste Vermeer-navolging, al mist het die zachte
contouren en subtiele tonen van Vermeer en diens delicate
weergave van het licht.

De “Nazi-Vermeers” als “Christus en de Overspelige Vrouw” en
“Isaac Zegent Jacob” zijn echt afschuwelijk lelijk. De
“Emmaüsdangers” zit daar een beetje tussenin. Daar ergens heeft
Van Meegeren “de verkeerde afslag” genomen, die tot zijn
ondergang als kunstenaar en als mens zou leiden.

De zaak van de Vermeer-vervalsingen van Van Meegeren heeft
reputaties van grote kunstkenners als Hofstede de Groot en
Abraham Bredius te gronde gericht. En ook de benadering van
het schilderijen-onderzoek door latere generaties kunsthistorici
bepaald: “Eerst de Chemie, dan het Oog”. Uit angst voor
reputatieschade.
Schilderijen worden eerst grondig bekeken door restauratoren
en natuurwetenschappelijk technisch onderzoek. Een gortdroge
en feitelijke benadering, waar je als kunstliefhebber óók niet
blij van wordt. De mooiste teksten over Vermeer komen wat mij
betreft vandaag de dag dan ook niet uit de pen van onderzoekers
en kunsthistorici, maar van kunstenaars, fotografen, schrijvers
en dichters, zoals in de documentaire “Views on Vermeer” uit
2010.

De ironie van de vervalsing van de Emmaüsgangers is dat het
schilderij het moment uitbeeldt, waarop de ogen van de tafel-
gasten geopend worden en ze de échte Christus herkennen.
Bredius sprak ook over deze vervalsing dat het “onmiskenbaar
de Glans van het Echte uitstraalt, die door iedereen meteen
herkend wordt”. Het zegt ook iets over hoe diep de rancune,
haat en cynisme bij Van Meegeren gezeten moet hebben om juist
dit onderwerp te kiezen voor zijn meestervervalsing. Het is
bijna een “Pact met de Duivel”, een “God is dood”-verklaring.
Voor mij toont het ook aan dat je vanuit rancune en haat nooit
in de “Vermeer-Zone” van schoonheid en sereniteit kunt komen.

Lef kan hem niet ontzegd worden: om zijn Vermeervervalsingen
voor grof geld te verkopen aan Nazi-kopstuk Göring was
natuurlijk wel een levensgevaarlijk hoog spel. En het publiek
smult altijd wel van handige lefgozers, die voor veel geld
knollen voor citroenen weten te verkopen aan mensen met veel
hebzucht, geld en macht.

De Mozart-film Amadeus uit 1984 dankt haar succes mede aan
het briljante scenario, waarin het genie Mozart wordt gezien
door de ogen van zijn grootste rivaal Antonio Salieri. Vanuit
het perspectief van Salieri wordt het geniale in de muziek van
Mozart voelbaar voor de kijker/toehoorder.
Dezelfde insteek mis ik in de film Een Echte Vermeer, op één
moment na: Van Meegeren laat in zijn schilderklas aan de mooie
mevrouw Bredius een repro zien van het Meisje met de Rode Hoed
van Vermeer en wordt op slag verliefd op haar, uitgebeeld door
prachtige “Vermeeriaanse” mega-close ups van haar rode lippen,
haar open, glanzende ogen en haar prachtige hoed in mooi licht
en delicate contouren.
Daar komt de film wat mij betreft even in de “Vermeer-Zone”.
Voor mij de mooiste scene van de hele film, omdat daar even
“Vermeer” voelbaar is. Wat mij betreft moet de ultieme Vermeer-
film nog gemaakt worden.

In “Amadeus” hoor je als kijker de muziek van Mozart uitgevoerd
door top-musici, wat de werking van de film zelf nog meer tot
een meeslepende ervaring maakt. “Amadeus” is de ultieme Mozart-
film.
In “Een Echte Vermeer” zie je voornamelijk zeer middelmatig
uitgevoerde kopieën van Vermeer-schilderijen, die voor mij
te veel afbreuk doen aan de kwaliteit van Vermeer’s
schilderkunst. Zelfs de Van Meegeren-vervalsingen zijn
zeer matig nageschilderd.

Ik hoor bij Van Meegeren bijna de slotwoorden van Salieri in
de film Amadeus: “I speak for all the mediocrities in the world,
I absolve you all”. Of de klacht van Salieri tegenover God: “Why?
If He didn’t want me to praise him with music, why implant the
desire? Like a lust in my body! And then deny me the talent?”
Van Meegeren kon zijn eigen middelmatigheid en gebrek aan
erkenning van zijn eigen originele werk als kunstenaar niet meer
verdragen, en wilde wraak nemen op zijn critici met het vervalsen
van een van de grootste meesters ooit: Vermeer.

Overigens komt men in deze postmoderne tijd ook weer heel erg
terug van het heiligverklaarde dogma van “originaliteit en
authenticiteit” in de kunst. In heel veel hedendaagse kunst zijn
directe beeldcitaten te vinden van werken van de grote meesters,
waaronder Vermeer, en is dat ook volledig geaccepteerd. Maar een
hommage is dan ook iets heel anders als een vervalsing omwille
van geldelijk gewin.

–
Bekijk op YouTube de trailer van de film “Een Echte Vermeer”:

In dit YouTube filmpje een lezing van kunsthistoricus Henk van Os
over de vervalsingen van Van Meegeren:

Deze beroemde scene uit de film “Amadeus” laat zien hoe juist
Salieri, de rivaal, met precies de juiste woorden de kijker in de
“Mozart-Zone” brengt bij het horen van Mozart’s Serenade for Winds,
een kippenvelmoment:

Dit is de manier, waarop een film de kijker in de Vermeer-Zone zou
kunnen brengen. Helaas, deze film bestaat nog niet. Ook “Een Echte
Vermeer” brengt je niet echt via Van Meegeren in de Vermeer-Zone.
De scene met Het Meisje met de Rode Hoed komt het meest in de buurt
van wat ik bedoel. (Helaas staat deze scene niet op YouTube)

Gezien op zaterdag 15 oktober 2016 bij Gallery Kallenbach in Amsterdam:
expositie van zes reconstructie-schilderijen van Charlotte Caspers
uit de AVRO/TROS-serie “Het Geheim van de Meester”, 2016,
waaronder “Meisje met de Parel” van Vermeer

“My love she speaks like silence
Without ideals or violence
She doesn’t have to say she’s faithful
Yet she’s true like ice, like fire”
Bob Dylan

Wat me heel erg aanspreekt in het AVRO/TROS-project “Geheim van de
Meester” dat het draait om daadwerkelijk geschilderde reconstructies
in de stijl van grote meesters door een hedendaagse kunstenaar met
veel schilderpraktijk-ervaring, gespecialiseerd in historische
schildertechnieken: Charlotte Caspers.

Onder de bezielende leiding van Jasper Krabbé en ondersteund door een
team van specialisten heeft ze zes reconstructies geschilderd van
meesterwerken van Vermeer, Appel, Mondriaan, Rembrandt, Van Gogh en
Bosch.

Natuurlijk ging mijn interesse met name uit naar de geschilderde
reconstructie van Vermeer’s “Meisje met de Parel” in het Haagse
Mauritshuis.
Ik was benieuwd of ze met name in het gezicht de zachte “Schmelz”-
contouren van Vermeer heeft weten te vertalen in verf; de soft
focus-effecten in zijn Camera Obscura heeft weten te benaderen, en
natuurlijk die blik in haar ogen, die dit bedrieglijk eenvoudige
schilderij wereldberoemd heeft gemaakt.
Een tijdsdruk van vijf weken en schilderen naar een reproductie – en
dus niet naar het originele schilderij – maakten de gestelde opgave
bij voorbaat niet gemakkelijk.

Want de kleuren, toonwaarden en contouren van Vermeer zijn onvoor-
stelbaar delicaat en worden in geen enkele reproductie precies en
juist weergegeven. Het is heel erg moeilijk om in die “vaagheid”
van Vermeer alles toch beslist en precies op de juiste plek te blijven
zetten. En juist bij Vermeer is de schildertechnische opbouw heel erg
moeilijk “te lezen”, ook voor specialisten. Waar de penseelstreek
onzichtbaar is, lijkt de verf wel bijna op het doek “geblazen”.

Charlotte is in haar reconstructie een heel eind gekomen; met name de
tere roze kleurnuances in de gelaatsteint van het meisje heeft ze goed
gezien. In de TV-reconstructie wordt wel een demonstratie gegeven van
het magische lichtbeeld van een Camera Obscura, maar die wordt niet
actief in het schilderproces zelf betrokken. Onder de ultramarijnblauwe
glacis-laag van de tulband zijn duidelijke penseelstreken te zien, maar
juist in het gezicht vloeit de verf bijna onzichtbaar in elkaar over en
verdwijnt de penseelstreek, behalve dan de hooglichten.

Het gezicht in het origineel oogt voor mij heel erg als gezien door een
camera obscura met die soft focus-onscherpte van een zachte, primitieve
lens. Maar om dat effect in verf te leren vertalen heeft ook zo’n goede
schilder als Charlotte járen nodig ipv vijf weken. Charlotte merkt in de
TV-aflevering wel op hoe magisch het lichtbeeld in een Camera Obscura is,
en dat ze zich voor kan stellen dat er mensen zijn die hierin verder
willen.
Door de reconstructie naast het origineel te zien, kom je dichter bij de
meester zelf en ga je zien wat de meester zo bijzonder maakt.

Een gelukkig toeval was dat tijdens mijn bezoek aan de expositie ook
Abbie Vandivere , restaurator van het Mauritshuis, aanwezig was, met wie
ik uitgebreid over Vermeer’s Meisje met de Parel heb kunnen spreken, oa.
over een infrarood-reflectogram van het schilderij, waarop intrigerende
details te zien zijn van de onderschildering.

In mijn ogen is de reconstructie van de “Marskramer” van Jeroen Bosch de
meest geslaagde van de zes reconstructies van Charlotte’s hand. Ook die
priemende oogjes van de Marskramer zijn erg goed getroffen.
Voor meer info en interessante video’s over Het Geheim van de Meester,
klik op deze link:

geheim van de meester

Ook was in de tentoonstelling een eigen werk van Charlotte te zien: een
“gouden” landschap waarin haar voorliefde en beheersing van de verfmaterie
goed te zien is.
Voor meer eigen werk van Charlotte Caspers, ga naar haar website:

charlotte caspers

“Tous les peintres ont rêvé d’être Vermeer”

Vermeer Reconstruction Project

Deze Vermeer-reconstructie laat je verlangen naar meer, om nog dichter
bij Vermeer te komen en volgens mij zou een Vermeer Reconstructie Project
een uitdagend concept kunnen zijn, met meer tijd en budget. Waarbij het
ook draait om daadwerkelijk geschilderde reconstructies, ondersteund door
een team van specialisten. Waarin het atelier van Vermeer in zijn geheel
nagebouwd wordt en alle schilderijen in real life na-geënsceneerd kunnen
worden met de juiste modellen, kostuums, meubels, props, etc. En dat een
heel goede schilder met ervaring in historische schildertechnieken proef-
ondervindelijk met optische hulpmiddelen echt achter het Geheim van Vermeer
probeert te komen. Tim Jenison heeft ook zo’n project ondernomen, maar is
niet ondersteund door specialisten en zijn grootste handicap is dat hij
zelf geen schilder is, laat staan een goede.
Ik blijf het ongelooflijk vinden dat zo’n project juist in Nederland nog
niet bestaat ! Wel een Rembrandt Research Project, een Bosch Research and
Conservation Project, maar geen Vermeer Research and Reconstruction
Project. Zou het dan toch het “Van Meegeren-trauma” zijn, dat destijds grote
reputaties onder kunsthistorici heeft doen sneuvelen ? Dat in Nederland
niemand meer zijn vingers durft te branden aan Vermeer ? En dat ze daar in
Engeland en de VS blijkbaar geen last van hebben, denk aan Philip Steadman
– “Vermeer’s Camera”, David Hockney – “Secret Knowledge” en Tim Jenison –
“Tim’s Vermeer”.

Op Youtube is een interessante video te zien met restauratoren Michel
van de Laar en Abbie Vandivere over x-ray onderzoek bij Vermeer’s Meisje
met de Parel: