“Maps are a way
of organizing wonder”
Peter Steinhart
De Gouden Eeuw is niet alleen het hoogtepunt van de Hollandse
schilderkunst, maar ook van de cartografie in Holland. Schitterende
atlassen en wandkaarten van Blaeu werden voor dezelfde prijzen
verhandeld als schilderijen en werden beschouwd als kunstwerken.
Ze staan ook voor de wereldomvattende zeereizen van de Hollanders
in de Zeventiende Eeuw, zoals de ruimtereizen en maanreizen de
ontdekkingsreizen van deze tijd zijn.
James Welu (Boston University) heeft zich gespecialiseerd in de
de landkaarten en globes in de schilderijen van Johannes Vermeer.
In bijna een derde van Vermeer’s oeuvre komen wandkaarten en
globes voor, een hommage aan de Gouden Eeuw van de Hollandse
cartografie. “La manie des cartes geographiques” schreef Vermeer’s
ontdekker Thoré-Bürger anderhalve eeuw geleden al over de obsessie
voor landkaarten en globes van de Delftse Meester.
Welu heeft in de jaren ’70 alle landkaarten en globes in Vermeer’s
schilderijen kunnen opsporen als werkelijk bestaande en precies
te dateren exemplaren.
Vermeer’s weergave ervan blijkt bijna fotografisch precies te zijn.
Hij moet ze dus direct voor zijn ogen gezien hebben in zijn studio/
kunsthandel.
In de nalatenschap na zijn dood komt geen enkele landkaart of
globe voor, evenmin als de kostbare clavecimbels en viola
da gamba’s. Mijn eigen idee hierover is dat alle kostbare “props”
in zijn schilderijen mogelijk ter beschikking werden gesteld door zijn
vermogende mecenas Pieter van Ruijven, de vaste opdrachtgever
van Vermeer’s mooiste schilderijen. Vermeer schilderde niet voor
de “open market”, maar voor een private mecenas/opdrachtgever.
Dat gaf hem de tijd en rust om heel veel tijd en aandacht te besteden
aan één schilderij, hetgeen resulteerde in de uitzonderlijke kwaliteit van
zijn schilderijen. Zonder mecenaat, geen “Vermeer”.
Van de landkaarten en globes in Vermeer’s schilderijen zijn een
aantal originelen bewaard gebleven, zij het in kwetsbare en slechte staat.
Zo werd in de jaren ’70 een exemplaar van de wandkaart van de Zeventien
Provinciën van Claes Jansz. Visscher uit 1636, het pronkstuk in Vermeer’s
meesterwerk “De Schilderconst” uit Wenen, in slechte toestand ontdekt
in het Slot Skokloster in Zweden, als bodembedekking van een kist…….
En een versie van de wandkaart van Hollandiae Comitatus van Balthasar
Florisz. Van Berkerode, uitgegeven door Willem Jansz. Blaeu uit 1644,
bevindt zich – helaas ook in slechte staat – in de collectie van het
West Fries Museum in Hoorn.
In dit verband zou de “Geograaf” van Vermeer, een pendant van
de “Astronoom” uit het Louvre, ook een andere titel kunnen
hebben: “De Cartograaf”, met zijn passer in de hand,de land-
kaarten op de tafel, de globe op de kast en een ingelijste zee-
kaart aan de wand. Dit schilderij gaat heel expliciet over
cartografie.
In het Rijksmuseum is een aardige prent van prentmaker Van der
Vinne van een cartograaf met passer, met als spreuk: “Zo gaat men
veilig”. Deze prent doet aan de Geograaf van Vermeer denken.
De landkaart “Hollandiae Comitatus” in de versie van
Berkerode uit 1621 komt zelfs op drie Vermeer-schilderijen voor:
De Soldaat en het Lachende Meisje in de Frick Collection in New
York, de Briefschrijfster in Blauw en De Liefdesbrief in het
Amsterdamse Rijksmuseum.
In de Soldaat en het Lachende Meisje in de Frick Collection in
New York is de Hollandiae Comitatus-landkaart van Berkerode een cartografisch
juweel. De kaart zelf is opbouwd uit 22 koperplaten. Deze werden op vellen
papier met zwarte inkt afgedrukt en vervolgens op een stuk linnen gelijmd,
bevestigd aan twee rolstokken. Vervolgens werd de kaart met de hand
ingekleurd en tot slot met een laag vernis afgewerkt.
Opvallend is dat in de wandkaarten van Holland het Noorden rechts wordt
afgebeeld, terwijl “het Noorden boven” de gangbare praktijk was in de
cartografie. Zo ligt de Noordzee eigenlijk in het westen en de Zuiderzee
in het oosten. Misschien is de Noordzee boven afgebeeld, omdat het
de poort was, waarvanuit de Hollandse schepen naar alle windstreken in de
wereld uitvoeren.
Aardig is dat het deel van de kaart met Delft en Delfland precies iets rechts
boven het hoofd van de Briefleester in Blauw in het Rijksmuseum is
afgebeeld.
In twee gevallen heeft Vermeer een landkaart in een schilderij
verplaatst (Vrouw met Waterkan, New York) of zelfs geheel weg-
geschilderd ( Parelsnoer, Berlijn), zgn “pentimenti”. Het geeft een
inkijkje in de langzame, bedachtzame werkwijze van Vermeer.
De vroegere versies waren geheel tot in detail uitgewerkt en later
toch weer geheel overschilderd. In het geval van het Parelsnoer
in Berlijn heeft Vermeer een luit op de stoel en de landkaart met
stadsgezichten geheel overschilderd om het licht meer ruimte
te geven op de witgepleisterde muur. Zodat het licht zelf een
personage wordt in het schilderij.
De mooiste wandkaart, die Vermeer ooit schilderde, is die
van de Zeventien Provinciën van Claes Jansz. Visscher uit 1636
op De Schilderkunst uit Wenen, het schilderij dat Vermeer zelf
beschouwde als zijn ultieme meesterwerk en nooit heeft willen verkopen.
De wandkaart heeft een grote kenmerkende cartouche rechtsboven
met allegorische figuren en de tekst: “Germania Inferior, de novo
emendata per Nicolaum Ioannis Piscatorem”.
Aan weerszijden van de kaart bevinden zich twee stroken van tien
stadsgezichten. Het hier afgebeelde stadsgezicht is “t’Hof van Hollandt”.
De wandkaart van de Zeventien Provinciën van Visscher, die het
stralend middelpunt vormt van Vermeer’s Schilderkunst, komt
ook drie keer voor op schilderijen van Jacob Ochtervelt (1634-1682).
Een tijdgenoot van Vermeer dus, maar in stijl en kwaliteit een heel
ander verhaal……
De astronomische globe op Vermeer’s Astronoom in het Louvre
is een globe van Jodocus Hondius uit 1618 en is in het Scheepvaart-
museum van Amsterdam te bewonderen.
Zelfs het opengeslagen boek op de tafel is een sterk staaltje
van Vermeer’s precisie, ondanks zijn soms “impressionistisch” ogende
schilderstijl: Welu heeft kunnen achterhalen welke pagina uit het boek
het betreft en zelfs welke druk ! Het boek is de editie uit 1621
van “Institiones Astronomicae Geographicae” van Adriaan Metius.
De pagina gaat over de “Ondervindinge ofte Observatie der Sterren”
In de Luitspeelster uit New York laat Vermeer een wandkaart van
Europa zien van Willem Blaeu uit 1659.
In de Allegorie van het Geloof uit het Metropolitan Museum of Art
In New York zien we een aard-globe met kenmerkende cartouche
van Hendrick Hondius onder de voeten van de vrouw die Het Geloof
personifieert.
Van een aantal Vermeer-wandkaarten heb ik eigenhandige replica’s
gemaakt: de landkaart heb ik digitaal onderverdeeld in kleinere delen.
Deze zijn vervolgens uitgeprint en met spuitlijm op een linnen drager
geplakt. Vervolgens heb ik de voltooide landkaart gevernist met wat
bruine beits erdoorheen en boven en onder zwarte rolstokken met
klossen bevestigd.
In de grote entreehal van de Oude Stadhuis aan de Grote Markt in Delft
hangt een ingelijste wandkaart “ ’t Hooge Heemraedschap van Delflant”
boven een zwart-witte tegelvloer. Vermeer moet het stadhuis goed gekend
hebben. Hij woonde aan de overkant van de Grote Markt aan de Oude
Langendijk.
Hedendaagse fantasie-varianten van antieke landkaarten kunnen ook heel
vermakelijk zijn, zoals deze “Map of Literature”en “Map of Philosophy”:
Een lecture van James A. Welu over “Vermeer: Mania for Maps”
Is te zien op YouTube:
