Op 28 november 2017 gezien in schouwburg Nijmegen: Geheim van de
Meester College, met Jasper Krabbé, Charlotte Caspers, Michel van
de Laar, Joris Dik en Berd Visscher: reconstructies van meester-
werken uit de Nederlandse schilderkunst.

“Alles draait om concentratie
en analyse”
Charlotte Caspers

Vermeer wordt meestal – en terecht – de schilder van het licht
genoemd, maar ik zelf beschouw hem daarnaast ook als de meester
van de concentratie. Van de aandacht. Zoals in de Dentellière,
de Dublin-Briefschrijfster of Het Melkmeisje. Aandacht maakt
alles mooier. Concentratie is de bron van alle schoonheid.

In deze dolgedraaide wereld van snelle media en de flikkerende
beeldschermpjes van facebook en twitter op onze smartphones, waar-
in onze aandacht en concentratie volledig afgeleid, overprikkeld,
versplinterd en verstrooid raakt, is de verstilde, op één focus
gerichte en tot rust gebrachte aandacht van Vermeer een verademing.
Echte toegewijde, liefdevolle en geconcentreerde aandacht dreigt
een van de meest schaarse goederen te worden in de snelle jachtige
wereld waarin we nu leven. Mensen kijken steeds meer naar beeld-
schermen, en steeds minder in elkaars ogen……

Op 28 november was in de schouwburg in Nijmegen een theatervoorstel-
ling nav de TV-serie Het Geheim van de Meester, waarin reconstruc-
ties van beroemde Nederlandse schilderijen worden gemaakt door een
team van specialisten onder leiding van Jasper Krabbé.
Het meest onder de indruk ben ik van de natuurlijke en indringende
concentratie van de getalenteerde kunstschilder/restaurator
Charlotte Caspers, die voor het programma het schilderen van de
kopieën/reconstructies voor haar rekening neemt. In de natuurlijke zone van
concentratie, die om haar heen hangt, voel ik de indringende aanwe-
zigheid van een Vermeeriaanse schoonheid. Nog het meest op de momen-
ten, waarop er geen camera’s zijn, in off-guard momenten tijdens de
voorstelling. Helaas mochten tijdens de voorstelling geen foto-
opnamen gemaakt worden…….

De foto’s in dit blogstukje zijn van vóór en ná de voorstelling.
De boodschap van de hele voorstelling was voor mij persoonlijk het
statement van Charlotte Caspers: “Alles draait om concentratie”.
In woord en in haar manier van zijn. Zij kent dat geheim. Bij haar
is het een een natuurlijke gave.

Techniek en verbeelding
Zelf ben ik jaren geleden ook begonnen met het schilderen van
kopieën van Vermeer en andere meesters, als Hopper, De la Tour,
Bonnard, etc. Voor de techniek in de schilderkunst een geweldige
leerschool. Ook heb ik in de jaren ’80 veel inspirerende ontmoe-
tingen gehad met Ernst van de Wetering, Rembrandt-kenner bij
uitstek. Nadeel van deze technische benadering van schilderkunst
is dat je meer moeite krijgt met het vinden van je eigen stem in
je eigen werk. Zo is Edward Hopper technisch een tamelijk beperkte
schilder, maar door zijn verbeeldingskracht heeft hij een volstrekt
eigen en ijzersterke visie kunnen ontwikkelen. Grappig is dat
Ernst van de Wetering na zijn emeritaat als eminent Rembrandt-
onderzoeker weer is gaan doen, wat hij voor zijn carrière ook al
deed: zijn eigen schilderijen maken. Hetzelfde geldt voor de
wereldberoemde fotograaf Henri Cartier-Bresson. De verbeelding is
bron en doel van alle kunst; techniek blijft uiteindelijk toch
een middel in dienst van de verbeelding.

Charlotte Caspers is zowel restaurator als kunstschilder. Als
restaurator zit je dicht bij de Grote Meesters: Vermeer, Rembrandt,
Van Gogh, Mondriaan, Breitner, Hals, Mondriaan, waar je je aan kunt
laven. Ik ken dat heerlijke gevoel zelf ook, vooral bij Vermeer,
mijn grote liefde. Zoals een pianiste als Brigitte Engerer haar
hele leven haar artistieke dorst kon lessen aan alleen al de
nocturnes van Chopin.

Mijn favoriete aflevering van Het Geheim van de Meester is gek
genoeg niet de reconstructie van Vermeer’s Meisje met de Parel,
maar die van Breitner’s Meisje in Kimono. Er werd een real life
set met een jong model in kimono opgezet en deze scene werd gefoto-
grafeerd met de originele fotocamera van George Hendrik Breitner.
Zelfs in deze back shot van Charlotte is haar concentratie voelbaar.

Een buitencategorie van artiesten behoort tot de uitverkorenen die
van moeder natuur de gave van een volstrekt eigen stem hebben
meegekregen:
Het treffendste voorbeeld vind ik de zanger Joe Cocker, die nota
bene voornamelijk covers van ánderen heeft gezongen, die hij door
zijn unieke eigen stem vanaf de eerste noten volledig en onvervreemd-
baar tot een Joe Cocker-song maakte. Een beroemd voorbeeld is zijn
vertolking van de Beatles-song “With a Little Help From My Friends”
op het legendarische Woodstock-festival in 1969.
Je hoort zijn rauwe stem als hij inzet met “What would you do if I
sang out of tune….” en het kippenvelmoment is meteen daar, elke
keer weer. Cocker zingt recht je hart in. Zo’n eigen stem is slechts
weinigen gegeven. Ook in de schilderkunst.

Vincent van Gogh heeft ook een paar kopieën geschilderd van een
Japanse prent van Hokusai, een Pietà van Delacroix en een schilderij
van Millet. Kopieën, en toch zijn het onmiskenbaar Van Gogh-
schilderijen. Ook Van Gogh heeft zo’n zeldzaam unieke eigen stem
gevonden.

Ik zelf zou via kopieën een eigen stem willen ontwikkelen in
mijn eigen schilderijen, en daarbij speelt concentratie een
cruciale rol. Die eigenschap heeft Charlotte Caspers zeker.
Maar een écht volstrekt eigen stem, kun je niet aanleren door een
grondige studie van de grote meesters. “De eik en cypres groeien
niet in elkanders schaduw” – Kahlil Gibran. De stem van een grote
meester is zo sterk en overheersend dat ze het weifelende, onzekere
en kwetsbaar zoekende proces van een kunstenaar in het ontwikkelen
van een eigen stem gemakkelijk overstemt en verdringt. Vaak kansloos
maakt zelfs.

Hier spreekt een Vermeer-liefhebber uit eigen ervaring. De bewon-
dering voor Vermeer is vooralsnog sterker dan mijn eigen artis-
tieke scheppingsdrang. De jaloezie en frustratie van Salieri jegens
het genie van Mozart in de film “Amadeus” is mij echter volkomen
vreemd. (“Why implant in me this desire, like a lust in my body,
and then deny me the talent ?”).
Mezelf laven aan het licht en de concentratie van Vermeer is al
jarenlang een niet opdrogende bron van vreugde voor mij.

Het eigen werk van Charlotte Caspers is te zien op haar eigen
website:
www.CharlotteCaspers.com
Hieronder twee van haar eigen werken; “Duinrand” en “Jonge Beuken”.

“Oog of Chemie” – Hofstede de Groot.
Parallel aan de tegenstelling Techniek of Verbeelding in het werk
van een kunstenaar is er de discussie tussen “Oog of Chemie” in
het schilderijen-onderzoek. De kunsthistoricus Hofstede de Groot
(1863-1930) heeft een interessante beschouwing gepubliceerd “Oog
of Chemie” over het bepalen van de echtheid/onechtheid van een
schilderij, dat toegeschreven wordt aan een grote meester. Mede
door de Van Meegeren-vervalsingen van Vermeer heeft het geloof in
het Oog van gerenommeerde connaisseurs/kenners als Abraham Bredius
destijds een grote deuk opgelopen. In deze tijd is het zwaartepunt
daardoor op “Chemie” komen te liggen: het verzamelen van door natuur-
wetenschappelijk onderzoek verkregen harde gegevens:
röntgen, infra-rood reflectogram, autoradiography, spectraal-
analyse, etc.

Mijn stelling is echter dat die wetenschappelijke benadering iets
doet met ons oog, waarmee we naar een schilderij kijken. De schilder,
die het maakte keek met het oog van een kunstenaar, niet van een
wetenschapper. Als we naar schilderijen kijken door de ogen van de
“Chemie”, raken we gemakkelijk de gevoeligheid van ons Oog voor de
artistieke kwaliteiten van een schilderij kwijt.

Neem bv. de Saint Praxedis en Vrouw aan Clavecimbel, die door
sommigen via de “Chemie”-benadering aan Vermeer worden toegeschreven,
terwijl het in mijn ogen in artistiek opzicht vrij middelmatige
schilderijen zijn naast het overige oeuvre van Vermeer.
De steeds grotere financiële belangen van de kunstmarkt lijken de
bandbreedte in de toeschrijving van de twijfelgevallen in het
oeuvre van grote meesters als Vermeer soms op te rekken…..

Dat de Vrouw aan Clavecimbel geschilderd is op dezelfde rol linnen
als de Dentellière van Vermeer, maakt dit nog geen artistiek mees-
terwerkje zoals de Dentellière van Vermeer dat wel is. Als je deze
twee schilderijtjes naast elkaar ziet, hoef je in mijn ogen geen
Vermeer-kenner te zijn om genialiteit en middelmaat van elkaar te
kunnen onderscheiden…….

Op YouTube is deze video te zien met scenes uit de theatervoor-
stelling van het Geheim van de Meester: