Gezien op donderdag 22 januari 2026 in Museum de Fundatie in Zwolle: de expositie Thuis bij Ter Borch met schilderijen en tekeningen van de talentvolle kunstenaarsfamilie Ter Borch, waarvan Gerard Ter Borch de beroemdste is. Uit een akte uit 1653, slechts een paar dagen na het huwelijk van Vermeer, weten we dat Vermeer en Ter Borch elkaar persoonlijk ontmoet hebben. Wie wil zien waar Vermeer al zijn ideeën en onderwerpen voor zijn eigen schilderijen vandaan haalde, moet goed kijken naar het werk van de 15 jaar oudere Gerard Ter Borch. Vermeer lijkt zelfs zijn schildersmodel en vrouw Catharina Bolnes naar het voorbeeld van het favoriete model van Gerard Ter Borch gemodelleerd te hebben: diens eveneens artistiek getalenteerde zus Gesina Ter Borch.
Gerard Ter Borch, De Briefschrijfster, 1655, Mauritshuis, Den Haag (detail)
Johannes Vermeer, Lady Writing in Yellow, 1665, National Gallery of Art, Washington (detail)
Hoewel het de interieurschilderijen van Johannes Vermeer zijn, die vandaag de dag wereldberoemd zijn, was het Gerard Ter Borch waar hij de meeste van zijn ideeën en onderwerpen voor zijn eigen schilderijen vandaan haalde. Vermeer was geen originele en inventieve vernieuwer, maar eerder een soort vervolmaker, die het genre van het intieme interieurschilderij, dat oudere tijdgenoten als Gerard Ter Borch en Pieter De Hooch als eersten uitgevonden en ontwikkeld hadden, in zijn eigen verheven stijl uitwerkte en verfijnde tot een onnavolgbaar hoog nivo van artistieke perfectie. Vermeer was de top van de pyramide, die zijn voorgangers opgebouwd hadden. Vermeer oogste, wat Ter Borch en De Hooch gezaaid hadden. Vermeer stond op de schouders van reuzen. Zonder Ter Borch, geen Vermeer. Ter Borch was de man van de ideeën. Vermeer nam ze gewoon over, en maakte er nog iets veel beters en mooiers van. Vermeer modelleerde zijn schildersmodel en vrouw Catharina Bolnes naar het voorbeeld van het favoriete model van Gerard Ter Borch: zijn eveneens artistiek getalenteerde zus Gesina Ter Borch. Gerard Ter Borch kan Catharina Bolnes zelfs gezien hebben bij het huwelijk van Vermeer in 1653 en Vermeer kende Gesina zeker van de schilderijen van Gerard Ter Borch. Ten tijde van Vermeer’s huwelijk in 1653 woonde Gerard Ter Borch in Den Haag, niet ver van Delft.
Catharina en Gesina waren exacte leeftijdsgenoten: ze zijn beiden geboren in 1631. Hoewel het niet aannemelijk lijkt dat Vermeer daadwerkelijk een leerling was van Gerard Ter Borch, is er wel bewijs dat ze elkaar ontmoet hebben en bekenden van elkaar waren. Ze waren beiden aanwezig in het kantoor van een notaris in Delft in 1653. Ter Borch’s schilderijen waren zeker bekend voor Vermeer, gezien de sterke overeenkomsten in hun beider artistieke keuzes gedurende de jaren na 1655.
In wezen was Gerard Ter Borch de uitvinder van het genre van het Hollandse intieme interieurschilderij, waarop Vermeer vervolgens voortborduurde in zijn eigen onvolprezen licht-poëzie.
De Galante Conversatie van Gerard Ter Borch uit 1654 uit het Rijksmuseum Amsterdam.
Vanwege de fenomenale stofuitdrukking van zijde en satijn in de kostuums van voorname dames kregen deze schilderijen van Gerard Ter Borch de bijnaam “Satijntjes”. Model voor deze op de rug geziene elegante figuur stond zonder twijfel zijn half-zus Gesina.
Gerard ter Borch (1617 – 1681) is een van de meest begaafde 17e eeuwse Hollandse interieur schilders. Hij is vooral beroemd vanwege zijn schilderijen van elegant en rijk geklede jonge vrouwen in sober gemeubileerde binnenkamers en zijn prachtige portretten. Bovenal wordt hij bewonderd voor zijn meesterlijke stofuitdrukking van glanzende stoffen als satijn en fluweel. Zijn werk sprak niet alleen eigentijdse rijke kunstverzamelaars aan, maar had ook een grote invloed op andere Hollandse meesters, waaronder Johannes Vermeer en Pieter de Hooch
Een ander kenmerk van Gerard Ter Borch is zijn diepe psychologische inzicht en gevoel voor intimiteit. De figuren die hij schildert zijn vaak weergegeven in diepe concentratie. Het valt op dat in zijn schilderijen vaak brieven worden ontvangen, gelezen, geschreven en verzegeld. Deze brieven zijn vaak toespelingen op ontluikende liefde en dromerige jonge vrouwen die brieven schrijven of ontvangen. Het Brief-thema zien we ook vaak terug in de schilderijen van Vermeer.
Gerard ter Borch groeide op in Zwolle waar hij, net als zijn broers, zussen en half-zussen, het schildersvak leerde van zijn vader, Gerard Ter Borch de Oude. Gerard Ter Borch de Jonge werd de meest beroemde telg van de kunstenaarsfamilie Ter Borch, waarvan de artistieke erfenis in de vorm van een aantal unieke albums met originele tekeningen zich bevindt in de collectie van het Prentenkabinet van het Rijksmuseum.
Gerard Ter Borch, Vrouw voor een Spiegel, 1652, Rijksmuseum Amsterdam
Dankzij het feit, dat Gesina regelmatig model zat voor haar broer Gerard, weten we goed hoe zij er uitzag.
Spiegelen
Een mooi familiekijkraadsel is Vrouw voor de spiegel uit ca. 1652 van Gerard ter Borch de Jonge. Gerard zette zijn zus vaak in als model in zijn genreschilderijen. Vaak zien we haar op de rug. Ook hier is ze ruggelings in beeld, maar via de spiegel, zonder twijfel opgehouden door broertje Moses, is haar gezicht te zien. Ze kijkt naar een jonge vrouw, enigszins haar evenbeeld. Is ze tweemaal gebruikt als model of zien we hier een ander familielid? Ook Vermeer maakte veel gebruik van blikken in zijn schilderijen en trekt als beeldregisseur vanuit hun ogen bliklijnen tussen de figuren in zijn composities.
Johannes Vermeer, Lady Writing in Yellow, 1665, National Gallery Washington
Aangezien in de inventarislijst na het overlijden van Vermeer een geel met hermelijn afgezet jakje wordt vermeld in de slaapkamer van zijn vrouw Catharina Bolnes, mag gevoeglijk worden verondersteld dat Catharina zelf poseerde voor deze Briefschrijvende Dame in Geel van Vermeer uit 1665.
Gerard Ter Borch, De Briefschrijfster, 1655, Mauritshuis, Den Haag
Voor deze fraaie Briefschrijfster van Gerard Ter Borch uit het Mauritshuis poseerde overduidelijk zijn zus Gesina als model.
Gerard Ter Borch, Dame die haar Handen Wast, 1655, Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden
In de Dissius veilinglijst uit 1696 staat een nu verloren werk van Vermeer vermeld, “Daer een Seigneur sijn Handen Wascht”, dat gezien de hoge prijs een topwerk van Vermeer moet zijn geweest. Mogelijk was dit schilderij van Ter Borch de inspiratiebron voor Vermeer om dit thema over te nemen in een eigen werk. Ook Gabriel Metsu schilderde een Handen wassende Dame. Het oeuvre van Ter Borch was een schatkist vol ideeën voor andere interieur-genreschilders als Vermeer en Metsu om ideeën voor onderwerpen, thema’s en poses voor hun eigen werken op te doen.
Vermeer was geen vernieuwer, die het moest hebben van originele ideeën, maar vooral van de volmaakte kwaliteit van uitwerking en uitvoering in zijn composities. Het was Ter Borch die een inventieve vernieuwer was, de man van de nieuwe, originele ideeën. Vermeer tilde met zijn vlekkeloze techniek en stijl diens ideeën omhoog naar een onnavolgbaar nivo van tijdloze schoonheid en absolute perfectie.
De figuren en stofuitdrukking van kostuums van Ter Borch zijn van topkwaliteit, in de perspectivisch overtuigende weergave van de ruimte en het overtuigend samenvoegen van de figuur binnen de ruimte van het interieur was Vermeer duidelijk beter. Ter Borch was een eminente figuurschilder, Pieter De Hooch beheerste het ruimtelijk perspectief, en Vermeer was de volmaakte synthese van hun beider kunnen. Vermeer kon het allemaal. Vermeer hoefde niet alle ideeën zelf te bedenken, hij hield zich uitsluitend bezig met het in elkaar zetten van zo volmaakt mogelijke composities met reeds eerder door anderen bedachte beeldelementen.
Gerard Ter Borch, A Lady at her Toilette, 1660, Detroit Institute of Arts Museum
Johannes Vermeer, Lady Standing at a Virginal, 1670, National Gallery of Art, London
Zelfs in een van Vermeer’s latere werken als de Lady Standing at a Virginal uit 1670 blijft de invloed van Ter Borch op Vermeer merkbaar aanwezig in de witte satijnen jurk, die doet denken aan de beroemde “Satijntjes” van Ter Borch. Vermeer’s originaliteit zit hem vooral in de stilering en abstrahering in zijn composities.
Gerard Ter Borch, The Letter, 1660-65, Royal Collection, Londen
Het kostuum van de dame in het schilderij The Letter van Gerard ter Borch met het blauwe lijfje en witte satijnen jurk doet sterk denken aan dat van de Lady Standing at a Virginal uit 1670 van Johannes Vermeer in de National Gallery in Londen..
In zijn schilderijen toont Ter Borch een meer intieme, verstilde, zachtere kant in het tijdperk van de rusteloze en overdadige Barok, een kleine wereld van stilte en verstilling, veelbetekende blikken en glanzende stoffen, brieven die geschreven worden en brieven die gelezen worden, brieven vol geheimen; een wereld waarin we onszelf kunnen herkennen en die ons intrigeert. De genre-taferelen van Johannes Vermeer hebben een soortgelijke sfeer, en de nadruk ligt bij beide kunstenaars op intimiteit en verstild drama, dat zich achter gesloten deuren voltrekt.
De schilderijen van Ter Borch en Vermeer doen me ook een beetje denken aan fotografie uit de Victoriaanse tijd, waarop jonge vrouwen gekleed gaan in schitterende ruisende jurken van zijde en satijn en verblijven in fraaie binnenkamers met dure meubels en schilderijen, vol stilte en dromen. Een wereld van een etherische schoonheid. Van liefdesbrieven en glanzende satijnen avondjurken.
In Vermeer’s Briefleserin am Offenen Fenster uit 1658 in Dresden is de invloed van Gerard en Gesina Ter Borch als schilder en model nog duidelijk aanwijsbaar. Vermeer zou het zelfde motief een paar jaar later nog eens herhalen met dezelfde pose, in de Briefleester in Blauw in het Rijksmuseum uit 1664. Hier zien we overduidelijk Johannes Vermeer en zijn vrouw Catharina als schilder en model. In dit schilderij is Vermeer inmiddelas “his own man”, zelfbewust, in zijn eigen artistieke kracht. Een kunstenaar die zijn grote voorbeeld overtreft. Het verhalende proza van Ter Borch is bij Vermeer tot zuivere verstilde licht-poëzie geworden.
Van alle Vermeer-vrouwen herken ik in de Briefleserin in Dresden uit 1658 het meest de “Ter Borch”-vrouw. Zij zou op Gesina Ter Borch kunnen zijn geïnspireerd, al heeft Vermeer haar profiel dan wel naar zijn eigen ideaalbeeld vormgegeven.
Johannes Vermeer, Brieflesendes Mädchen am Offenen Fenster, 1658, Staatliche Gemäldegalerie, Dresden (detail)
Gerard Ter Borch, Le Concert: duo entre une chanteuse et une joueuse de luth théorbé, 1657, Musée du Louvre, Paris (detail)
Een treffend voorbeeld van hoe Vermeer een figuur van Ter Borch oppikt en vertaalt naar zijn eigen ideaalbeeld. Vermeer lijkt de pose van de zangeres met haar bladmuziek vertaald te hebben naar een brieflezend meisje bij het raam. Het geel-zwarte jakje, profiel en haardracht komen sterk overeen. Ter Borch was 15 jaar ouder dan Vermeer en toen al een gearriveerdd kunstenaar, terwijl Vermeer als kunstenaar nog maar een paar jaar ingeschreven stond als meesterschilder bij het Lucas-gilde in Delft en nog aan het begin stond van zijn artistieke loopbaan.
Gerard Ter Borch, Le Concert: duo entre une chanteuse et une joueuse de luth théorbé, 1657, Musée du Louvre, Paris
Johannes Vermeer, Het Concert, 1664, Isabella Stewart Gardner Museum, Boston (gestolen)
Een weerklank van de zangeres in Het Concert van Ter Borch zie je bij Vermeer terug in zijn eigen versie van Het Concert in Boston in het beeldschone jonge meisje aan het klavecimbel. De maatvoerende hand en de hand die de bladmuziek vasthoudt is in het Concert van Vermeer verhuisd naar de staande vrouwenfiguur rechts. Het verschil tussen Ter Borch en Vermeer laat zich in één oogopslag zien: Vermeer is van een andere orde, oneindig veel verfijnder, delicater, serener. De compositie is veel hechter in elkaar gezet. Van een absolute schoonheid en edele harmonie. Het Concert van Vermeer in Boston is de enige Vermeer, die ik nooit met eigen ogen heb kunnen zien. Het schilderij is sinds 1990 gestolen en er wordt inmiddels gevreesd dat het werk na zoveel jaar als voorgoed verloren moet worden beschouwd……… Tenzij een kunstdetective als Arthur Brand het misschien nog ooit boven water weet te krijgen.
De figuur van Vermeers Briefleserin am Offenen Fenster in Dresden uit 1658 lijkt nog sterk beïnvloed door Ter Borch. Zij heeft dezelfde haardracht als Gesina Ter Borch in deze tekening door haar broer Gerard.
Vermeer was geen portrettist in de zin van Ter Borch. Zijn gezichten zijn veeleer geïdealiseerd tot wat in de 17e eeuw “tronies” werden genoemd. Ter Borch zocht als portrettist vooral, naast een voornaam voorkomen, ook een treffende herkenbare gelijkenis. Als er een foto van Gesina had bestaan, zouden we haar direct herkennen. Wat Catharina en Gesina gemeen hebben is dat ze precies dezelfde modetrend volgden in 1657, hetzelfde geelzwarte jakje, dezelfde haardracht: het haar strak naar achter gekamd en opgestoken in een knotje met haarband en loshangende haarlokken langs de slapen. Dat alles geeft het effect van een “hoog” voorhoofd en een adelijke, voorname uitstraling.
Mogelijk liet Vermeer zich in zijn vrouwen-figuren op het gebied van kostuums en haardracht inspireren door Gesina Ter Borch als trendsetter.
Getekende portretten van Gesina Ter Borch door haar broers Ter Borch.
Links: Moses Ter borch. Rechts: Gerard Ter Borch.
In de tekening van Gerard komt ook zijn uitzonderlijke talent als portrettekenaar naar levend model tot uiting: trefzeker, levendig, met een paar lijnen herkenbaar en raak.
Zijn jongere broer Moses Ter Borch overleed al op jonge leeftijd als marinier aan zijn verwondingen tijdens een zeeslag onder bevel van Michiel de Ruyter in de Tweede Engels-Hollandse Oorlog bij Harwich.
Van Gerard Ter Borch, Gesina en Moses zijn vele tekeningen bewaard gebleven. Van Vermeer hebben we niet één schets of tekening. “Tekent veel!” was het advies van vader Ter Borch aan zijn kinderen. Dat advies zou bij Vermeer aan dovemansoren zijn gericht. De schildervisie van Vermeer was niet gebaseerd op de tekenkunst, zoals bij de Ter Borchs, maar op het optische lichtbeeld van de camera obscura, dat zich later zou doorontwikkelen tot de fotografie: het vastleggen van een optisch lichtbeeld. Van Ter Borch ontleende Vermeer vooral de keuze van diens thema’s, onderwerpen, kostuums, etc. De ideeën kwamen van Ter Borch, de sublieme en innovatieve vervolmaking van Vermeer.
In de traditie van de Florentijnse School draaide alles om Disegno, de Tekening. De kunstenaar begint ten allen tijde eerst met een lijntekening, en werkt die uit tot een schilderij. Een klassiek voorbeeld van de Florentijnse “Disegno”-school is het beroemde “De Geboorte van Venus” van Sandro Botticelli in het Uffizzi museum in Florence. De lijn overheerst en bepaalt het prachtige lijnenspel van de wapperende haren in de wind van de godin van de liefde.
De Venetiaanse School daarentegen streefde naar Colore en gaat uit van direct op het doek schilderen van kleuren en het vervagen van contouren. Meesters van de Venetiaanse school zijn Titiaan en Giorgione. Een mooi voorbeeld is het portret door Titiaan van de dichter Ludovico Ariosto in de National Gallery in Londen met zijn vervaagde contouren, subtiele glacislagen in het incarnaat en het accent op kleur-, licht- en vlakwerking.
Ter Borch ging altijd uit van de tekening en was dus meer een aanhanger van de Florentijnse school. Vermeer schilderde direct op het doek, zonder voorschetsen, en streefde vooral naar kleur en licht, Meer in de traditie van de Venetiaanse school.
Er is niet één schets of tekening van Vermeer bekend, hij was een pure schilder, geen tekenaar. Wie ooit een blik geworpen heeft op het lichtbeeld in een camera obscura, ziet geen lijnen, maar een wonderschoon patroon van delicate licht- en kleurvlakken met zachte contouren. Vermeer zocht het meer in het onderzoeken van de mogelijkheden van het gebruik van spiegels en lenzen, om de schoonheid van kleur en licht te vangen. En hoe je als schilder een lichtbeeldprojectie kunt vertalen in verf. In dat opzicht zou Vermeer beschouwd kunnen worden als de “vader van de fotografie”. Pas in 1826, 150 jaar na de dood van Vermeer, zou de Fransman Joseph Nicéphore Niepcé de eerste fotografische afdruk ooit vastleggen middels het heliografie-procédé: “View from a Window at Le Gras”. Vermeer was zijn tijd ver vooruit.
De kunstenaarsfamilie Ter Borch.
Gerard Ter Borch leerde net als zijn half-broers en half-zus het schildersvak van zijn vader Gerard Ter Borch Sr. Net zoals Wolfgang Amadeus Mozart zijn vader Leopold als leermeester had, leerde Gerard Ter Borch het vak van zijn vader. Mozart en Ter Borch hadden beiden ook een talentvolle zus, die ook in de muziek en kunst actief was: Nannerl Mozart en Gesina Ter Borch.
De Ter Borchs keken veel naar elkaars werk en kopiëerden vrijelijk, maar tekenden ook huiselijkheden en het straatleven. In de tentoonstelling Thuis bij Ter Borch is mooi te zien hoe de vaak nog jonge familieleden schetsen, krabbelen, kopiëren, concurreren en experimenteren. Ze vormden samen een hechte kunstenaarsfamilie.
Vermeer daarentegen moest het niet echt van zijn eigen familie hebben en was van bescheiden komaf, al was zijn vader wel kunsthandelaar, net als Vermeer zelf. Vermeer is langs een andere weg groot geworden door de juiste vrouw Catharina Bolnes te trouwen met een welgestelde schoonmoeder Maria Thins en wist een rijke en genereuze (vrouwelijke!) mecenas te vinden in Maria De Knuijt.
Het favoriete model van Gerard Ter Borch was zijn half-zus Gesina. Het favoriete model van Johannes Vermeer was zijn vrouw Catharina.
Johannes Vermeer, Brieflesendes Mädchen am Offenen Fenster, 1658, Staatliche Gemäldegalerie, Dresden (detail)
Gerard Ter Borch, Le Concert: duo entre une chanteuse et une joueuse de luth théorbé, 1657, Musée du Louvre, Paris (detail)
Opvallend is dat Vermeer zijn Briefleserin slechts één jaar na Het Concert van Ter Borch schilderde. De gelijkenis van pose, kostuum en haardracht is zo treffend, dat hier wel sprake moet zijn van een directe invloed. Mogelijk liet Vermeer zich in zijn vrouwen-figuren op het gebied van kostuums en haardracht inspireren door Gesina Ter Borch als trendsetter.
Ter Borch was een fenomenale schilder van de figuur, Vermeer was beter in het overtuigend plaatsen van de figuur in de ruimte van het interieur met perspectivische diepte.
Hoe groot was de invloed van Gerard Ter Borch op Johannes Vermeer ?
Gerard Ter Borch had een diepe en bepalende invloed op Johannes Vermeer, met name in de ontwikkeling van Vermeer’s genre taferelen. Ter Borch (1617-1681) was de uitvinder van de stijl van verstilde, intieme en met subtiele psychologie geladen huiselijke interieurschilderijen, met elegant geklede hoofdfiguren, die Vermeer later overnam en tot volmaaktheid uitwerkte.
Hoewel Vermeer vandaag de dag een grotere roem geniet, was hij geen vernieuwer, maar verfijnde hij bestaande thema’s, eerder bedacht door oudere voorgangers als Ter Borch, tot een hoger nivo van artistieke perfectie.
Gerard Ter Borch, Het Concert, 1674, Gemäldegalerie Berlin
Johannes Vermeer, Het Concert, 1664, Isabella Stewart Gardner Museum, Boston (gestolen)
De belangrijkste aspecten van de invloed van Ter Borch op Vermeer zijn:
– Het “Moment van Contemplatie en Concentratie”. Ter Borch vestigde de trend van het schilderen van vrouwen in verstilde, aandachtvolle poses – het lezen en schrijven van brieven, het spelen van muziek, of het deelnemen aan“Galante Conversaties”
– Onderwerpkeuze en compositie: Veel van Vermeer’s composities, zoals vrouwen met brieven of het bespelen van een muziekinstrument zijn rechtstreekse variaties op thema’s in eerdere werken van Ter Borch.
– Stofuitdrukking: Ter Borch was vermaard om zijn weergave van kostbare stoffen, in het bijzonder van wit satijn. Vermeer nam deze focus op materiële weergave over, door zijn eigen meesterwerken van stofuitdrukking te creëren, zoals in het Parelsnoer in Berlijn.
– Psychologische diepgang: Ter Borch nam afstand van het openbare leven in de rauwe en gewelddadige herbergtaferelen, zo kenmerkend voor de vroege Hollandse schilderkunst, om zich meer te richten op intieme en verfijnde binnenkamertaferelen en het verborgen innerlijke gevoelsleven van zijn personages, een overgang die de pad zou gaan effenen voor Vermeer’s beste werken.
Opvallendste verschillen tussen Ter Borch en Vermeer:
Hoewel de invloed van Ter Borch onmiskenbaar is, maakte Vermeer het verschil door het genre in een geheel eigen en onderscheidende stijl naar een hoger plan te tillen:
– Licht en Ruimte: Vermeer overtrof Ter Borch in de beheersing van helder natuurlijk daglicht en het creëren van een gevoel van een heldere, serene ruimtelijke illusie, terwijl Ter Borch vaker gebruik maakte van meer gedempt licht en donkerder achtergrond
– Sfeer werking: Vermeer’s scenes zijn vaak meer tijdloos en verstild, terwijl de scenes van Ter Borch’s vaker verwijzen naar een meer specifiek, wat meer dramatisch, maar dubbelkzinnig verhaal (over liefde en verleiding).
– Kleurenpalet: Ter Borch maakte vaker gebruik van meer gedempte aarde-kleuren, terwijl Vermeer een helderder, meer sprekend kleurenpalet bracht, met name door het gebruik van het beroemde kleurakkoord van citroengeel en ultramarijn blauw.
De belangrijkste invloeden van andere tijdgenoten op Vermeer zijn:
– Carel Fabritius: Als Delftse meester had hij grote impact op Vermeer’s gebruik van perspectief, de precieze weergave van koel natuurlijk daglicht en de lichte achtergrond van een witte muur.
– Gerard ter Borch: Beïnvloedde Vermeer’s overstap naar het afbeelden van huiselijke intieme genrescènes uit het dagelijks leven, de weergave van de vrouwenfiguur en de concentratie op dagelijkse bezigheden en subtiele verborgen gevoelens.
– Pieter de Hooch: Zijn invloed is zichtbaar in de serene, huiselijke taferelen met doorkijkjes, de ruimtelijke werking van zijn interieurs en het construeren van het perspectief van tegelvloeren.
Kortom: Vermeer leende de kostuumfiguren en interieurscène-onderwerpen van Ter Borch, het perspectief en doorkijkjes van De Hooch en ontwikkelde zelf zijn geheel eigen optische stijl en visie door te gaan werken met een “schilder-camera”.
Johannes Vermeer, Lady Writing in Yellow, 1665, National Gallery Washington
Gerard Ter Borch, De Briefschrijfster, 1655, Mauritshuis, Den Haag
Van Gerard Ter Borch nam Vermeer vooral de ideale vrouwen-figuur over volgens de mode van zijn tijd. Gesina Ter Borch, de zus van Gerard Ter Borch zou ook model hebben kunnen staan in een schilderij van Vermeer. Het is niet ondenkbaar dat Vermeer zijn mooie vrouw Catharina als model modelleerde naar het voorbeeld van Gesina Ter Borch. Gesina Ter Borch was precies van dezelfde leeftijd als zijn vrouw Catharina, beiden zijn geboren in 1631. Gerard Ter Borch zelf was 15 jaar ouder dan Johannes Vermeer (resp. 1617 en 1632 geboortejaar).
Ook vind je bij Gerard Ter Borch de “concentratie-pose” terug, waar ook Vermeer een bijzondere voorliefde voor koesterde. Zoals in Ter Borchs “Moeder die Appels Schilt” uit 1660 in het Kunsthistorisches Museum in Wenen.
Gerard Ter Borch, Boy Ridding his Dog of Fleas, 1665, Alte Pinakothek, München
Hellenistisch, 3e-1e eeuw voor Chr. , Spinario – Doorntrekker, Musei Capitolini, Rome
Verstilde concentratie is een klassiek thema dat Vermeer ook overnam uit de schilderijen van Gerard Ter Borch, waarin het veelvuldig voorkomt. Zoals in het schilderij Jongen die zijn Hond Vlooit uit de Alte Pinakothek in München.
Een beroemd klassiek Grieks-Hellenistisch beeldhouwwerk is de Doorntrekker (Spinario), waarin een jongen een doorn uit zijn voet trekt. Momenten van verstilde concentratie uit het dagelijks leven verheffen tot tijdloze kunst is een kenmerk van de Hollandse Oude Meesters uit de 17e eeuw en vind je ook bij de meesters uit de klassieke oudheid. “Excellence is the art of transforming the ordinary in something extraordinary”. Van een doodgewoon gegeven iets buitengewoons kunnen maken. Verstilde concentratie heeft een tijdloze schoonheid en is van alle tijden.
Moses Ter Borch, Portrettekening van Gesina Ter Borch, 1660
Johannes Vermeer, Lady Writing in Yellow, (waarschijnlijk een portret van Catharina), 1665, National Gallery Washington (detail)
Gerard Ter Borch schilderde in 1668 in samenwerking met zijn half-zus Gesina dit emblematische memorie portret van hun jongste broer Moses, die in de strijd gesneuveld was bij de kust van Engeland gedurende de Tweede Engels-Hollandse Oorlog in 1667.
Zowel Gerard Ter Borch als Johannes Vermeer werden geconfronteerd met de dood door het overlijden van dierbaren: Voor Vermeer was dat zijn grote artistieke jeugdheld de schilder Carel Fabritius in 1654 bij de grote ramp van het exploderen van een kruitmagazijn in Delft. Voor Gerard Ter Borch het sneuvelen van zijn jongste half-broer Moses als marinier onder Michiel de Ruyter bij Harwich in 1667 in de oorlog met Engeland. Zowel Vermeer als Ter Borch geloofden in de Schilderkunst als triomf over de Dood.
Uit onderstaande tekening van Gesina Ter Borch blijkt dat zij daar al in 1660 bewust mee bezig was. Ook Vermeer’s meesterwerk in Wenen, De Schilderkunst, straalt de ambitie uit van het overwinnen van de Dood door de Schilderkunst. Ars Longa, Vita Brevis. De Kunst overleeft de kunstenaar en het leven zelf.
Gesina ter Borch, Triomf van de Schilderkunst over de Dood (Zelfportret, ca. 1660), Rijksmuseum, Amsterdam
Beroemd en als allegorie uniek in Gesina’s werk is haar Triomf van de Schilderkunst over de Dood. Deze tekening zit vol symboliek, maar die heeft ze niet zelf bedacht. Schilders gebruikten op grote schaal boeken met zogenaamde emblemata, voorbeelden. Eén van de meest bekende daarvan was Cesare Ripa’s Iconologia (1593), dat in 1644 uit het Italiaans in het Nederlands vertaald werd. Hierin wordt precies uitgelegd, én afgebeeld, hoe een kunstenaar allerlei allegorieën en personificaties van min of meer abstracte begrippen dient weer te geven, zodat ze met hun juiste betekenis herkenbaar zijn. De personificatie van de Schilderkunst wordt door Ripa als volgt afgebeeld:
Cesare Ripa, Iconologia: Pittura (Schilderkunst)
Gesina beeldt hier zeer waarschijnlijk zichzelf af als de personificatie van de schilderkunst. Deze personificatie is altijd een mooie vrouw. De mond van de schilderes is gekneveld: de schilderkunst is een zwijgende kunstvorm (anders dan de muziek en dichtkunst), en dient ook in stilte beoefend te worden. Achter de Schilderkunst staat, in het blauw, de Muze van de Geschiedenis en de Dichtkunst (ook naar Cesare Ripa), die de schilder inspireert. Het masker dat de Schilderkunst om haar hals draagt, wijst erop dat een schilderij altijd een nabootsing, imitatio, is van iets anders uit de werkelijkheid. Boven op de schilderezel verrijst een feniks uit de as: de kunstenaar “verrijst uit de dood” door haar werk dat blijvend is, ook nadat zij gestorven is. Ars longa, vita brevis. Dezelfde betekenis hebben de Dood en de Tijd, die vertrapt onder haar voeten liggen; de zeis is gebroken en de zandloper is kapot. De vrouw achter de ezel schildert een Toren van Babel……. het ultieme symbool van het menselijk kunnen, maar met daarin besloten het gevaar van ijdelheid en hoogmoed.
Gesina ter Borch, De Overwinning van de Schilderkunst over de Dood, Zelfportret, ca.1660, Rijksmuseum, Amsterdam
Feministes met eenentwintigste-eeuwse ogen zien in dit beeld graag een verbeten schilderende ambitieuze vrouw die tegen haar wil de mond gesnoerd wordt, als bewijs van de eeuwenlange miskenning van de vrouwelijke kunstenaar in de kunstgeschiedenis. Dat is bijna zeker niet de boodschap van Gesina in deze tekening. De knevel staat voor het zelfgekozen zwijgen, de stilte, als de juiste levenshouding voor elke beoefenaar van de schilderkunst.
De schilderkunst wordt door Gesina gezien als de verhevenste van alle kunsten, omdat zij zwijgt en de stilte zelf laat spreken.
Dat is precies wat ik persoonlijk zo bewonder in de verstilde schilderijen van Vermeer.
Johannes Vermeer, De Schilderkunst, 1666, Kunsthistorisches Museum, Wien
Ook de symboliek in Vermeer’s meesterwerk De Schilderkunst in Wenen is ontleend uit het boek Iconologia van Cesare Ripa uit 1644.
Wat doet dat gipsen gezichtsmasker daar op de tafel; is het een symbool van de imitatio, de nabootsing, van de beeldhouwkunst of is het zelfs een dodenmasker ? Misschien van Carel Fabritius, een ode aan zijn artistieke jeugdidool, die tragisch om het leven kwam bij de Delftse Donderslag, de ontploffing van het kruitmagazijn in Delft in 1654 ?
Het masker dat de Schilderkunst om haar hals draagt in de tekening van Gesina Ter Borch symboliseert dat een schilderij een nabootsing is van iets anders uit de werkelijkheid.
Op YouTube is deze videoclip van deze grote hit uit 1968 te zien en horen van de Moody Blues – “Nights in White Satin”: