Vermeer: Kunst en Religie – Overvloed en Onbehagen

Gezien tijdens de unieke Vermeer-tentoonstelling in 1996 in het Mauritshuis
in Den Haag (23 Vermeers !)

“L’art est un mensonge
qui nous permet de dévoiler la vérité”
Picasso

Vermeer en Religie

In de Vrouw met Weegschaal en Allegorie op het Geloof waagt Vermeer zich
opnieuw aan een religieus thema, waarmee hij in zijn vroege werk begon.
( Christus in het Huis van Martha en Maria )

Allegorie op het Geloof.

Ook Vermeer-liefhebbers voelen zich ongemakkelijk bij De Allegorie op het
Geloof, die wel eens misprijzend een “Mislukte Vermeer” wordt genoemd.
Een soort ongeloofwaardige geloofsbelijdenis.
Een inspiratieloze opdracht van de Delftse Jezuieten, die hij door geldzorgen
gedwongen zou zijn aan te nemen. De theatrale pose van de vrouw past niet
bij Vermeer. Vermeer doet niet aan opera.
De Vrouw met Weegschaal overtuigt; de Allegorie op het Geloof niet.

In één schitterend detail drukt hij wel zijn eigen geloof uit: in het licht
dat weerspiegelt in de glazen bol aan het plafond. Vermeer’s geloofsbelijdenis
laat zich in drie woorden samenvatten: “God is Licht”.

Vrouw met Weegschaal



In de Vrouw met Weegschaal is Vermeer volkomen zichzelf en zegt hij
als schilder in eigen woorden wat hij te zeggen heeft.
Het drukt een gevoel van “Overvloed en Onbehagen” uit – Simon Schama’s
briljante, eigentijdse visie op de Gouden Eeuw; ook vandaag de dag
een zeer actueel thema. De weegschaal is leeg; hier worden geen
aardse schatten gewogen, maar gaat het om het wegen van de ziel.
Het vinden van innerlijke rust en evenwicht. Het schilderij van het Laatste
Oordeel achter de vrouw zet de weegschaal in een mystiek perspectief.
In de Allegorie op het Geloof is het alsof hij gedwongen is in andermans
woorden iets te zeggen, waar hij zelf niet in gelooft. Alle symbolen zijn
letterlijk overgenomen uit Cesare Ripa’s boek “Iconologia” (wat overigens
ook het geval is in De Schilderkunst uit Wenen).


Vermeer’s eigenlijke credo is De Schilderconst uit Wenen:
zijn onvoorwaardelijke liefde, geloof en overgave aan de Schilderkunst.
Picasso zei ooit: “Kunst is een leugen, die ons in staat stelt de waarheid
te onthullen”. In de Schilderkunst en de Vrouw met Weegschaal slaagt Vermeer
daar in, in de Allegorie op het Geloof schiet hij zijn doel voorbij.
Errare humanum est. Ook Vermeer was gelukkig maar een mens.

Schrijver, dichter en essayist Joost Zwagerman hield in 2015 in de
Utrechtse Geertekerk een sermoen voor de Academie Het Nut Voorbij.
Een preek over het geloof in de literatuur en de moderne kunst.

Bekijk de lezing van Joost Zwagerman “God is een Plot” op YouTube: